आज ३ एप्रिल आहे.
या दिवशी आपण सर्वप्रथम स्वराज्याचे निर्माते, थोर योद्धे आणि लोककल्याणकारी राजा छत्रपती शिवाजी महाराज यांना त्यांच्या स्मृतिदिनी विनम्र अभिवादन करतो. हा दिवस केवळ त्यांच्या निधनाची आठवण करून देणारा नाही, तर त्यांनी उभ्या केलेल्या स्वराज्याच्या संकल्पनेचा, त्यांच्या नेतृत्वाच्या शैलीचा आणि त्यांनी समाजाला दिलेल्या मूल्यांचा पुनर्विचार करण्याचा दिवस आहे.
मी तुम्हाला आज हा इतिहास फक्त तारखा आणि घटना म्हणून सांगणार नाही, तर शिवाजी महाराज कोण होते, त्यांनी काय विचार केला, आणि त्यांच्या प्रत्येक निर्णयामागे काय दृष्टी होती, हे समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करणार आहे. कारण इतिहास तेव्हाच जिवंत होतो, जेव्हा आपण तो समजून घेतो.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जीवन परिचय
छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ युद्ध जिंकणारे राजा नव्हते, तर ते एक लोकांच्या मनावर राज्य करणारे नेता होते. त्यांचे जीवन म्हणजे शौर्य, चातुर्य, करुणा आणि न्याय यांचा संगम होता. त्यांनी स्वराज्य उभे करताना फक्त शत्रूंशी लढाई केली नाही, तर समाजाला एक दिशा दिली — की राज्य म्हणजे केवळ सत्ता नव्हे, तर प्रजेची जबाबदारी असते.
महाराजांचे संपूर्ण आयुष्य पाहिले, तर लक्षात येते की त्यांनी प्रत्येक निर्णय घेताना प्रजेचा विचार, भूमीचा सन्मान आणि धर्मनिष्ठतेचा आधार ठेवला.
जन्म आणि प्रारंभिक जीवन
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी महाराष्ट्रातील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांचे वडील शहाजीराजे भोसले हे एक पराक्रमी सरंजामी सरदार होते, तर आई राजमाता जिजाऊ या जाधव घराण्यातील बुद्धिमान, धैर्यशील आणि दूरदृष्टी असलेल्या स्त्री म्हणून ओळखल्या जातात. शिवाजी महाराजांचे मोठे बंधू संभाजी राजे हे बहुतेक काळ शहाजीराजांसोबत राहत असत आणि कुटुंबाच्या राजकीय व लष्करी घडामोडींमध्ये सहभागी होत.
शहाजीराजांच्या दुसऱ्या पत्नीचे नाव तुकाबाई मोहिते असे होते. त्यांच्यापासून शहाजीराजांना व्यंकोजी राजे (एकोजी) नावाचा पुत्र झाला, जो पुढे दक्षिण भारतात महत्त्वाचा शासक ठरला. शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वावर त्यांच्या माता-पित्यांचा खोलवर प्रभाव होता. शहाजीराजांकडून त्यांना राजकारण, युद्धकौशल्य आणि नेतृत्वाचे धडे मिळाले, तर जिजाऊंच्या संस्कारांमधून धर्मनिष्ठा, न्यायप्रियता आणि स्वराज्याची प्रेरणा निर्माण झाली.
लहानपणापासूनच शिवाजी महाराजांनी त्या काळातील राजकीय परिस्थिती आणि सामाजिक वातावरण समजून घेण्यास सुरुवात केली. जिजाऊमातेच्या कथा, उपदेश आणि आदर्शांनी त्यांच्या मनात स्वतंत्र आणि न्याय्य राज्य उभारण्याचे स्वप्न रुजले. याच प्रेरणेतून, काही मोजक्या मावळ्यांना सोबत घेऊन त्यांनी स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली, ज्यातून पुढे एक बलशाली आणि लोककल्याणकारी राज्य उभे राहिले.
शिवाजी महाराज आणि सईबाई यांचा विवाह
१६ मे १६४० रोजी शिवाजी महाराजांचा विवाह सईबाई निंबाळकर यांच्याशी झाला. सईबाई या केवळ महाराजांच्या पत्नी नव्हत्या, तर त्यांच्या जीवनातील मानसिक आधार होत्या.
मी इथे हे स्पष्ट करतो की, सततच्या युद्ध, राजकारण आणि जबाबदाऱ्यांमध्ये महाराजांना घरातून मिळणारा आधार खूप महत्त्वाचा होता. सईबाईंनी त्यांना स्थैर्य दिलं आणि त्यांच्या कठीण काळात त्यांच्यासोबत ठामपणे उभ्या राहिल्या.
रांझ्याच्या (गुजर) पाटलाला दिलेली शिक्षा
खेडेबाऱ्याच्या देशकुलकर्णी यांनी 28 जानेवारी 1646 रोजी लिहिलेल्या पत्रातून या घटनेचा उल्लेख आढळतो. त्या पत्रानुसार, मौजे रांझे गावचा मोकदम (पाटील) बाबाजी बिन भिकाजी गुजर याने गैरवर्तन आणि अन्यायकारक कृत्ये केल्याची तक्रार करण्यात आली होती. ही बाब छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निदर्शनास येताच, त्यांनी त्या पाटलाला आपल्या दरबारात हजर करण्याचे आदेश दिले.
चौकशीनंतर त्याचा गुन्हा सिद्ध झाल्यामुळे महाराजांनी त्याची मोकदमी म्हणजेच पाटीलकी जप्त केली आणि त्याला कठोर शिक्षा सुनावली. या घटनेतून शिवाजी महाराजांचा न्यायप्रिय आणि शिस्तप्रिय स्वभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यांच्या राज्यकारभारात कोणताही अधिकारी किंवा सरदार कायद्याच्या वर नव्हता, हे या प्रसंगातून ठामपणे अधोरेखित होते.
स्वराज्याची शपथ / स्थापना
वयाच्या 16 व्या वर्षी शिवरायांनी सवंगड्यांसह हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली. रायरेश्वराच्या मंदिरात तानाजी मालुसरे, सूर्याजी मालुसरे, कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर, येसाजी कंक, सूर्याजी काकडे, बापूजी मुदगल, नरसप्रभू गुप्ते, सोनोपंत डबीर या आपल्या बारा मावळातील सवंगडी यांच्या साथीने 27 एप्रिल 1645 रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली.
स्वराज्याचे तोरण
7 मार्च 1647 रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तोरणा दुर्ग जिंकून स्वराज्याच्या उभारणीचे प्रतीकात्मक तोरण उभारले. हा विजय त्यांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. गड जिंकल्यानंतर महाराजांनी संपूर्ण किल्ल्याची पाहणी केली. त्याचा प्रचंड विस्तार, मजबूत बांधणी आणि भौगोलिक महत्त्व पाहून त्यांनी तोरणा दुर्गाचे नाव बदलून “प्रचंडगड” असे ठेवले. या घटनेतून महाराजांची दूरदृष्टी आणि किल्ल्यांच्या सामरिक महत्त्वाबाबतची त्यांची समज स्पष्टपणे दिसून येते.
कोंढाण्यावर विजय
इ.स. 1647 साली छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोंढाणा किल्ल्यावर विजय मिळवला. हा किल्ला भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा असल्यामुळे स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी तो निर्णायक ठरला. याच वर्षी महाराजांनी मुरुंबदेवाचा डोंगर ताब्यात घेऊन त्याचे नाव राजगड असे ठेवले. पुढे राजगड हा स्वराज्याची राजधानी म्हणून ओळखला जाऊ लागला आणि अनेक महत्त्वाचे राजकीय व लष्करी निर्णय याच ठिकाणी घेण्यात आले.
पुरंदरचा किल्ला जिंकला
पुरंदर किल्ला त्या काळी आदिलशाही साम्राज्याच्या ताब्यात होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 1646 साली हा किल्ला जिंकून तो हिंदवी स्वराज्यात सामील केला. हा विजय केवळ एक किल्ला जिंकण्यापुरता मर्यादित नव्हता, तर स्वराज्याच्या सीमांचा विस्तार आणि महाराजांच्या सामरिक धोरणाचा एक ठळक पुरावा होता. पुरंदरच्या विजयामुळे स्वराज्याची ताकद अधिक भक्कम झाली आणि आसपासच्या प्रदेशांवर महाराजांचा प्रभाव वाढत गेला.
शहाजीराजांची सुटका
शहाजीराजे भोसले यांना आदिलशहा यांनी कैदेत ठेवले होते. मात्र त्यांच्या सुटकेमागे एक महत्त्वाचा राजकीय आणि लष्करी संदर्भ होता. शहाजीराजांचे दोन्ही पुत्र—संभाजी राजे आणि शिवाजी महाराज—यांनी आदिलशाही फौजांवर मिळवलेले पराभव हे यामागील प्रमुख कारण ठरले. आपल्या सैन्याला वारंवार पराभव पत्करावा लागत असल्याचे पाहून आदिलशाही दरबारावर मोठा दबाव निर्माण झाला. परिणामी, शहाजीराजांना कैदेत ठेवण्यापेक्षा त्यांची मुक्तता करणे हेच अधिक योग्य ठरेल, असा निर्णय घेण्यात आला.
या सुटकेसाठी काही अटी मान्य करण्यात आल्या. त्यानुसार कर्नाटकातील बंगळूर आणि कदर्पी ही ठिकाणे तसेच महाराष्ट्रातील कोंढाणा किल्ला आदिलशाही सरकारकडे परत देण्याचे दोन्ही राजपुत्रांनी स्वीकारले. या अटींच्या पूर्ततेनंतर, 16 मे 1649 रोजी शहाजीराजांची अधिकृतरीत्या कैदेतून सुटका करण्यात आली. ही घटना स्वराज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा राजकीय टप्पा मानली जाते, कारण यातून शिवाजी महाराजांची सामरिक ताकद आणि आदिलशाही दरबारावर असलेला प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.
ज्येष्ठ बंधू संभाजीराजांचे निधन
इ.स. 1656 साली छत्रपती शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ बंधू संभाजी राजे यांचे कनकगिरी येथे दुर्दैवी निधन झाले. युद्धाच्या वेळी तोफेचा गोळा लागल्यामुळे त्यांचा अंत झाला. हे निधन शिवाजी महाराजांसाठी वैयक्तिक दुःखासोबतच स्वराज्याच्या लढ्यातील एक मोठी हानी ठरली. संभाजी राजे हे धैर्यवान योद्धा आणि कुशल सेनानायक म्हणून ओळखले जात होते. त्यांच्या जाण्याने स्वराज्याच्या सैनिकी बळाला आणि नेतृत्वाला मोठा धक्का बसला, मात्र शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या स्मृतीला प्रेरणास्थान मानून स्वराज्याच्या कार्याला अधिक जोमाने पुढे नेले.
जुन्नर या ठाण्यावर छापा (३० एप्रिल १६५७)
३० एप्रिल १६५७ रोजी छत्रपती श्री शिवाजी महाराजांनी मोगलांच्या अधिपत्याखाली असलेल्या जुन्नर या महत्त्वाच्या ठाण्यावर धाडसी छापा टाकला. या मोहिमेआधी काही दिवस, महाराजांनी मोगल सम्राट औरंगजेबाला—दक्षिणेतील सुभेदार या नात्याने—एक पत्र पाठवले होते. या पत्राला उत्तर म्हणून औरंगजेबानेही शिवरायांना आपला खलिता (संमतीपत्र) पाठवला होता. त्या पत्रात, “मोगलांचे अधिकारी” या नात्याने विजापूरकरांकडून जिंकलेला प्रदेश महाराजांनी आपल्या ताब्यात ठेवण्यास संमती दिल्याचे नमूद होते. या खलित्याची तारीख होती २३ एप्रिल १६५७.
या पत्रामुळे जुन्नर येथील मोगली अंमलदारांना असा भ्रम झाला की शिवाजी महाराज आता दिल्ली दरबाराशी निष्ठावान झाले आहेत. परिणामी, त्यांच्या संरक्षण व्यवस्थेत निष्काळजीपणा निर्माण झाला. हाच क्षण साधून महाराजांनी स्वतः नेतृत्व करत जुन्नरवर अचानक आणि प्रभावी छापा घातला. या छाप्यात मोठ्या प्रमाणावर संपत्ती, घोडे आणि युद्धसामग्री हस्तगत करण्यात आली, ज्यामुळे स्वराज्याच्या आर्थिक व लष्करी बळात मोठी भर पडली.
सभासद बखरीत या मोहिमेचे अत्यंत हृदयंगम वर्णन आढळते. त्यानुसार, जुन्नर शहरावर स्वारी करताना महाराजांनी सुमारे दोनशे घोडे जिवंत पकडले, तसेच तीन लक्ष होनांची मत्ता, कापड, जडजवाहीर आणि विविध मौल्यवान वस्तू हस्तगत केल्या. या यशस्वी मोहिमेनंतर महाराज पुण्यास परतले. पुढे त्यांनी अहमदनगर (अमदानगर) येथेही मोगलांशी मोठे युद्ध केले, ज्यात सातशे घोडे आणि काही हत्ती जिवंत पकडले गेले. या मोहिमेमुळे स्वराज्याच्या सैन्यात मोठी वाढ झाली—सुमारे बाराशे पागे (घोडदळ) आणि दोन हजार शिलेदार, अशी मिळून तीन हजार स्वारांची ताकद उभी राहिली.
ही स्वारी केवळ आर्थिक लूट किंवा लष्करी विजयापुरती मर्यादित नव्हती, तर ती महाराजांच्या राजनैतिक चातुर्याची आणि युद्धकौशल्याची स्पष्ट साक्ष होती. मोगल दरबाराशी पत्रव्यवहार करून शत्रूला भ्रमात ठेवणे आणि त्याच वेळी निर्णायक आघात करणे, ही रणनीती पुढील स्वराज्य विस्तारासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरली.
शंभूराजांचा जन्म (१४ मे १६५७)
१४ मे १६५७ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराज आणि महाराणी सईबाई यांच्या पोटी शंभूराजांचा जन्म झाला. हा दिवस मराठा इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो, कारण स्वराज्याच्या वारसाचा जन्म झाल्याने राज्याच्या भविष्याबद्दल नवीन आशा आणि विश्वास निर्माण झाला. राजगडावर (किंवा महाराज जिथे त्या काळात वास्तव्यास होते त्या ठिकाणी) आनंदोत्सव साजरा करण्यात आला आणि सरदार, मावळे व प्रजेने हा क्षण उत्साहाने साजरा केला.
महाराणी सईबाई या धर्मनिष्ठ, शालीन आणि कर्तव्यदक्ष स्त्री म्हणून ओळखल्या जात. त्यांच्या संस्कारांचा प्रभाव शंभूराजांच्या बालपणावर पडला. बालपणापासूनच शंभूराजांना धर्म, शौर्य, स्वराज्यनिष्ठा आणि राजकारणाचे प्राथमिक धडे मिळू लागले. पुढे हेच शंभूराजे स्वराज्याचे दुसरे छत्रपती म्हणून इतिहासात अढळ स्थान मिळवतात.
शंभूराजांचा जन्म हा केवळ एका राजपुत्राचा जन्म नव्हता, तर तो स्वराज्याच्या सातत्याचा, स्वातंत्र्याच्या लढ्याच्या पुढील पिढीचा आणि मराठा साम्राज्याच्या भविष्याचा प्रतीक ठरला.
दुर्गाडी किल्ल्याची पायाभरणी (२४ ऑक्टोबर १६५७)
स्वराज्याच्या विस्तारासाठी आणि कोकण व घाटमाथ्याच्या संरक्षणासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी किल्ल्यांच्या उभारणीला विशेष महत्त्व दिले. त्याच धोरणाचा एक भाग म्हणून २४ ऑक्टोबर १६५७ रोजी दुर्गाडी किल्ल्याची पायाभरणी करण्यात आली. या किल्ल्याचे स्थान व्यापारी मार्गांवर आणि राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या परिसरात असल्यामुळे तो केवळ लष्करी संरक्षणाचा बुरूज नव्हता, तर स्वराज्याच्या आर्थिक व प्रशासकीय नियंत्रणाचे केंद्रही ठरला. दुर्गाडी किल्ल्याजवळ मोठ्या प्रमाणात द्रव्यसाठा सापडल्याची नोंद आहे, ज्यामुळे स्वराज्याच्या पुढील मोहिमांसाठी आर्थिक बळकटी मिळाली.
याच वर्षी महाराजांनी आपल्या लष्कराची पुनर्रचना करत नेताजी पालकर यांना सरसेनापती पदावर बढती दिली. नेताजी पालकर हे स्वराज्याचे अत्यंत विश्वासू आणि शूर सेनानायक होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्य अधिक संघटित आणि आक्रमक बनले, ज्याचा पुढील मोहिमांमध्ये मोठा फायदा झाला.
पोर्तुगालची तलवार खरेदी (५ मार्च १६५९)
५ मार्च १६५९ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पोर्तुगीजांकडून ३०० होन देऊन एक उत्कृष्ट तलवार विकत घेतली. ही घटना केवळ शस्त्र खरेदीपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती महाराजांच्या दूरदृष्टीचे आणि आंतरराष्ट्रीय संपर्कांचे प्रतीक होती. युरोपीय शस्त्रनिर्मिती त्या काळात प्रगत मानली जात होती, आणि अशा शस्त्रांचा उपयोग करून महाराजांनी आपल्या सैन्याला तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्याचा प्रयत्न केला. ही तलवार त्यांच्या शौर्य, प्रतिष्ठा आणि राजस सत्तेचेही एक प्रतीक मानली जाते.
महाराणी सईबाईंचे निधन (५ सप्टेंबर १६५९)
महाराणी सईबाई या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील एक आधारस्तंभ होत्या. त्यांनी वयाच्या अवघ्या २४व्या वर्षी, १४ मे १६५७ रोजी शंभूराजांना जन्म दिला. परंतु त्यानंतर त्यांची प्रकृती बाळांतव्याधीमुळे हळूहळू खालावली. अखेर, ५ सप्टेंबर १६५९ रोजी, शंभूराजे केवळ दोन वर्षांचे असताना महाराणी सईबाईंचे दुःखद निधन झाले.
त्यांच्या निधनामुळे महाराजांना वैयक्तिक आयुष्यात मोठा आघात सहन करावा लागला. स्वराज्याच्या उभारणीच्या धकाधकीच्या काळात त्यांची साथ, संयम आणि धर्मनिष्ठ वृत्ती महाराजांसाठी मोठा मानसिक आधार होती. सईबाईंच्या जाण्याने राजघराण्यात शोककळा पसरली, आणि हा काळ महाराजांच्या जीवनातील सर्वात वेदनादायक टप्प्यांपैकी एक मानला जातो.
अफजल खान वध (१० नोव्हेंबर १६५९)
१६५९ साली आदिलशाही सुलतानाने छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वाढत्या सामर्थ्याला आळा घालण्यासाठी आपल्या पराक्रमी सरदार अफजल खान याला स्वराज्यावर मोहीम करण्यासाठी पाठवले. अफजल खानाने सुरुवातीला राजनैतिक डावपेच वापरत भेटीचा प्रस्ताव दिला. त्यानुसार १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी दोघांची ऐतिहासिक भेट ठरली.
ही भेट शांततेच्या आवरणाखाली झाली असली, तरी अफजल खानाने आतून दग्याचा कट आखला होता. भेटीदरम्यान त्याने अचानक शिवाजी महाराजांवर प्राणघातक हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु महाराज सतर्क होते. त्यांनी स्वतःकडे लपवून ठेवलेली ‘वाघनखे’ आणि बिचवा वापरून अफजल खानावर प्रतिआक्रमण केले आणि त्याला गंभीर जखमी केले. जखमी अवस्थेत अफजल खानाने “दगा! दगा!” असा आक्रोश केला, ज्यामुळे त्याच्या सैन्याला हल्ल्याचा इशारा मिळाला.
याच वेळी अफजल खानाचा अंगरक्षक शिवाजी महाराजांवर वार करण्यासाठी पुढे सरसावला. मात्र महाराजांचे निष्ठावंत आणि शूर मावळे जीवा महाला (महाले) यांनी त्याचा हातच छाटून महाराजांचे प्राण वाचवले. त्यानंतर, आधीच सज्ज असलेल्या मराठा सैन्याने गडाच्या परिसरातून जोरदार हल्ला चढवला आणि अफजल खानाच्या फौजांचा निर्णायक पराभव केला.
हा विजय केवळ एक लढाई जिंकण्यापुरता मर्यादित नव्हता, तर तो शिवाजी महाराजांच्या रणनीती, धैर्य आणि दूरदृष्टीचे प्रतीक ठरला. अफजल खान वधामुळे स्वराज्याचे मनोबल प्रचंड वाढले आणि दख्खनमधील राजकीय समीकरणांवरही याचा मोठा प्रभाव पडला. या घटनेनंतर शिवाजी महाराजांचे नाव एक कुशल सेनानी आणि चतुर राजकारणी म्हणून संपूर्ण भारतात गाजू लागले.
सिद्धी जोहरचा पन्हाळगडास वेढा (१६६०)
प्रतापगडावर अफजलखानाचा वध झाल्यानंतर अवघ्या १८ दिवसांत, २८ नोव्हेंबर १६५९ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पन्हाळगड आपल्या ताब्यात घेतला. या विजयामुळे स्वराज्याची ताकद अधिकच वाढली आणि विजापूर सल्तनतसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले. अफजल खान आणि रुस्तम जमान हे दोन्ही प्रमुख सेनापती शिवाजी महाराजांना पकडण्यात अपयशी ठरल्यानंतर, या मोहिमेची जबाबदारी सिद्धी जोहर याच्यावर सोपवण्यात आली.
२ मार्च १६६० रोजी सिद्धी जोहरने प्रचंड फौजेसह पन्हाळगडाला वेढा घातला. गडावर मराठ्यांची संख्या मर्यादित असतानाही, नेताजी पालकर आणि त्यांच्या घोडदळाने किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी पराक्रमाने प्रतिकार केला. मावळ्यांनी अनेक चढाया परतावल्या, तरीही संख्येने आणि साधनसामग्रीने बलाढ्य असलेल्या विजापूरच्या सैन्याने हळूहळू किल्ल्याचा घेरा अधिक घट्ट केला.
परिस्थिती गंभीर होत चालल्यावर, शिवाजी महाराजांनी रणनितीचा वापर करून धोरणात्मक माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. स्वराज्याचा राजा सुरक्षित राहणे हे युद्ध जिंकण्याइतकेच महत्त्वाचे आहे, हे ओळखून त्यांनी गडातून बाहेर पडण्याची योजना आखली. याच वेळी इतिहासात अमर ठरलेला त्याग घडला.
महाराजांसारखे दिसणारे शूर मावळे शिवा काशीद यांनी स्वतःचा प्राण पणाला लावण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी महाराजांची वेशभूषा आणि दागिने परिधान करून दुसऱ्या पालखीत बसून शत्रूंचे लक्ष स्वतःकडे वेधले. दोन पालख्या गडातून बाहेर पडल्या—एकामध्ये खरे शिवाजी महाराज आणि दुसऱ्यामध्ये शिवा काशीद.
सिद्धी जोहरच्या फौजेला शिवा काशीद यांची पालखी सापडली. त्यांना महाराज समजून त्यांच्यावर हल्ला करण्यात आला आणि यात शिवा काशीद यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. दरम्यान, खऱ्या पालखीतून छत्रपती शिवाजी महाराज सुखरूपपणे विशालगडावर पोहोचले.
हा प्रसंग केवळ एक युद्धनितीचा भाग नव्हता, तर तो निष्ठा, त्याग आणि स्वराज्यावरील अपार प्रेमाचे प्रतीक ठरला. शिवा काशीद यांचे बलिदान मराठा इतिहासात स्वामिनिष्ठेचा सर्वोच्च आदर्श म्हणून आजही स्मरणात ठेवले जाते. पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून झालेली ही सुटका शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टी आणि त्यांच्या मावळ्यांच्या अद्वितीय शौर्याची साक्ष देणारी ठरली.
पुण्याच्या लाल महालावर छापा (५ एप्रिल १६६३)
पुण्यातील लाल महाल हे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाऊ यांचे बालपण व प्रारंभिक जीवन घडलेले पहिले निवासस्थान होते. याच ऐतिहासिक स्थळावर, ५ एप्रिल १६६३ च्या रात्री, शिवाजी महाराजांनी अतिशय धाडसी आणि चातुर्यपूर्ण मोहिम राबवली. त्या काळात मुघल सेनापती शाहिस्ता खान पुण्यात तळ ठोकून होता आणि स्वराज्याला धोका निर्माण करत होता.
महाराजांनी निवडक मावळ्यांसह गुप्तपणे लाल महालात प्रवेश केला. अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे मुघल फौज गोंधळून गेली. या चकमकीत शिवाजी महाराजांनी शाहिस्ता खानावर थेट वार केला आणि त्याची चार बोटे छाटली. जीव वाचवण्यासाठी शाहिस्ता खान तात्काळ पुण्यातून पळून गेला आणि पुन्हा कधीही परत आला नाही.
हा प्रसंग मराठा सामर्थ्य, धैर्य आणि रणनितीचे प्रतीक ठरला. स्वराज्याच्या इतिहासात हा दिवस इतका महत्त्वाचा ठरला की, ५ एप्रिल हा दिवस आजही “शिवतेज दिन” म्हणून साजरा केला जातो. या मोहिमेमुळे शिवाजी महाराजांची कीर्ती केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर संपूर्ण उपखंडात पसरली.
शहाजीराजांचे निधन (२३ जानेवारी १६६४)
एकीकडे शिवाजी महाराज स्वराज्याच्या विस्तारासाठी आणि संरक्षणासाठी सतत संघर्ष करत असताना, दुसरीकडे कर्नाटकातील होडीगरे येथे २३ जानेवारी १६६४ रोजी शहाजीराजांचे निधन झाले. शहाजीराजे हे केवळ एक पराक्रमी सेनानी नव्हते, तर शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील प्रेरणास्थान आणि मार्गदर्शक होते. त्यांच्या निधनाची वार्ता स्वराज्यात पोहोचताच संपूर्ण राज्यावर शोककळा पसरली.
शहाजीराजांनी दिलेले संस्कार, युद्धकौशल्य आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा याच पायावर शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य उभारले. त्यामुळे त्यांच्या निधनाने केवळ एका महान योद्ध्याचा अंत झाला नाही, तर मराठा इतिहासातील एका महत्त्वपूर्ण अध्यायाला पूर्णविराम मिळाला. तरीही, शहाजीराजांच्या विचारांचा आणि आदर्शांचा वारसा शिवाजी महाराजांनी पुढे नेत स्वराज्य अधिक बळकट केले.
पुरंदरची लढाई (१४ एप्रिल १६६५)
पुरंदरची लढाई ही मुघल आणि मराठा सैन्य यांच्यातील शौर्य, कर्तृत्व आणि अभिमान यांची निर्णायक लढाई होती. १४ एप्रिल १६६५ रोजी या ऐतिहासिक टप्प्यात मुघल आणि मराठा सैन्याने भयानक संघर्ष केला. पुरंदरचा किल्ला या लढाईत रणनीतिक महत्त्वाचा ठरला कारण तो दख्खनमधील सामरिक नियंत्रणाचा मुख्य केंद्रबिंदू होता.
मुघल सेनापती खानाने वज्रगड ताब्यात घेतला आणि पुरंदरावर हल्ला करून माचीचा अधिपत्य मिळवले. या माचीवर मुरारबाजी आणि खान यांच्यात प्रचंड धडाका झाला, ज्यात मुरारबाजींना शौर्यपूर्ण मृत्यू पत्करावा लागला. हे ऐकून शिवाजी महाराजांनी ताबडतोब जयसिंगाशी तहाचे बोलणे सुरू केले, कारण परिस्थिती अत्यंत गंभीर होती.
पुरंदरचा तह
अखेर, ११ जून १६६५ रोजी पुरंदरच्या तहावर शिवाजी महाराजांनी स्वाक्षरी केली. या तहानुसार त्यांनी मुघलांना २३ किल्ले सोपवले आणि मुघलांच्या अधिपत्याला मान्यता दिली. तथापि, त्यांनी १२ किल्ले स्वतःसाठी राखून ठेवले आणि स्वतःला मुघलांचा दास शासक मानून, रणनीतीने पुढील स्वराज्याच्या बांधणीसाठी वाट मोकळी केली.
ही लढाई फक्त पराभव किंवा विजयाची गोष्ट नव्हती, तर शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टी, रणनिती आणि स्वराज्याच्या जपणुकीची साक्ष होती. त्यांनी नुकसान सहन करूनही आपल्या भविष्यासाठी योग्य धोरण आखले, ज्यामुळे मराठा साम्राज्याचा पाया मजबूत झाला.
गड आला पण सिंह गेला (४ फेब्रुवारी १६७०)
कोंढाण्याच्या लढाईत तानाजी मालुसरे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे विश्वासू सुभेदार आणि शूर मावळे स्वतःच्या जीवनाची पर्वा न करता धैर्य दाखवून उभे राहिले. ही लढाई ४ फेब्रुवारी १६७० रोजी झाली. तानाजी यांचा पराक्रम आणि त्यांचा शौर्याचा उत्साह इतका मोठा होता की आजही इतिहासात त्याचे उदाहरण दिले जाते.
सुभेदार तानाजी यांचे वैयक्तिक जीवन देखील या लढाईत सामील झाले होते. त्यांच्या मुलाचे लग्न तोंडावर आले असताना त्यांनी कोंढाण्याच्या मोहिमेचा विडा हाताळणे प्राधान्य दिले. त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांना सांगितले होते, “आधी लगीन कोंढाण्याचं, मग रायबाचं.” या शब्दांनी त्यांच्या मनातील स्वराज्यप्रेम आणि कर्तव्यबोध स्पष्ट दिसतो.
तानाजी मालुसरे आणि त्यांच्या मावळ्यांनी लढाईत शौर्याने झुंज दिली, परंतु संख्यात्मक आणि सामरिक फायद्यामुळे शेवटी गड तर जिंकला, पण सुभेदारांना वीरगती प्राप्त झाली. त्या क्षणी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हृदयस्पर्शी शब्दांत म्हटले, “गड आला पण सिंह गेला.” या शब्दांनी केवळ वीर मावळ्यांच्या बलिदानाचा गौरव केला नाही, तर स्वराज्याच्या जपणुकीसाठी दिलेल्या त्यागाची आठवण आजही मराठा इतिहासात अमर आहे.
राजाराम महाराजांचा जन्म (२४ फेब्रुवारी १६७०)
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दुसऱ्या पत्नी सैयराबाई यांच्याकडे २४ फेब्रुवारी १६७० रोजी राजाराम महाराजांचा जन्म झाला. हा प्रसंग स्वराज्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरला, कारण राजाराम महाराज हे पुढील पिढीत मराठा साम्राज्याचे छत्रपती म्हणून उभे राहिले. त्यांच्या जन्माने स्वराज्याच्या राजघराण्याला पुढील वारसाचा आधार मिळाला आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेतील महत्त्वपूर्ण ध्येयाला नवीन ऊर्जा मिळाली.
पन्हाळ्यावर विजय (६ मार्च १६७३)
सैन्याचे धैर्य आणि महाराजांची दूरदृष्टी यामुळेच, ६ मार्च १६७३ रोजी शिवाजी महाराजांनी पुन्हा पन्हाळा किल्ल्यावर आपले प्रभाव स्थापण्याचा मोहिम राबवला. कोंडाजी फर्जंद यांच्यासह पाठवलेल्या सैन्याचा उपयोग करून, महाराजांनी भेदनीती आणि रणनितीचा उत्कृष्ट वापर केला. या मोहिमेत त्यांनी किल्ला परत मिळवून स्वराज्यावर आपला प्रभुत्व कायम ठेवला. या विजयाने मराठा साम्राज्यावर मुघल आणि अन्य शत्रूंवर दबाव निर्माण झाला आणि शिवाजी महाराजांच्या रणनितीची क्षमता पुन्हा सिद्ध झाली.
छत्रपती शिवरायांचा राज्याभिषेक (६ जून १६७४)
भारताच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा क्षण म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक. ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर त्यांनी स्वतःच राज्याभिषेक करून घेतला आणि मराठा साम्राज्याला सार्वभौम राज्य म्हणून अधिकृत मान्यता दिली. या राज्याभिषेकाच्या वेळी शिवरायांनी राज्याचा उत्सव, प्रशासनाचे नियम आणि सैन्याचे आयोजन यावर महत्त्व दिले.
राज्याभिषेक रायगडावर गागाभट्ट यांच्या हस्ते करण्यात आला, ज्यामुळे या समारोहाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक मान्यता प्राप्त झाली. हा प्रसंग केवळ एका व्यक्तीच्या सत्ता प्राप्तीचा नव्हता, तर स्वराज्य स्थापनेची मूर्त साक्ष ठरला. या अभिषेकाने मराठा साम्राज्याला एक संघटित, स्वतंत्र आणि सशक्त रूप दिले, ज्यामुळे पुढील काळात शिवरायांचा प्रभाव संपूर्ण दख्खनात आणि भारताच्या इतिहासात प्रखर झाला.
राजमाता जिजाऊंचे निधन (१७ जून १६७४)
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाला फक्त बारा दिवस झाले होते, तेव्हा रायगडाजवळील पाचाड या गावात राजमाता जिजाऊ यांचे निधन झाले. त्या काळी त्यांचे वय ७७ वर्षे होते. जिजाऊ माता हे केवळ शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील मार्गदर्शक नव्हते, तर मराठा साम्राज्याच्या स्वराज्याच्या निर्मितीतील प्रेरणेचे मूळ होते. त्यांच्या निधनाने महाराजांवर आणि संपूर्ण राज्यावर खोल शोककळा पसरली, कारण त्यांच्या अनुभव आणि धैर्यामुळेच स्वराज्याची नींव मजबूत झाली होती.
छत्रपतींचा दुसरा राज्याभिषेक (२४ सप्टेंबर १६७४)
राजमाता जिजाऊंच्या निधनानंतर, मराठा राज्याच्या पुजार्यांनी निश्चल पुरी गोस्वामी यांना बोलावले. त्यांनी सांगितले की पहिला राज्याभिषेक काही अशुभ ताऱ्यांखाली झाला होता आणि त्यामुळे दुसरा राज्याभिषेक करणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दुसऱ्या राज्याभिषेकाचा कार्यक्रम पार पाडला. या अभिषेकाद्वारे महाराजांनी आपल्या अधिकाराची अधिक दृढ मान्यता मिळवली, राज्यावर आपले प्रभुत्व अधोरेखित केले आणि सर्व प्रतिस्पर्ध्यांना स्पष्ट संदेश दिला की स्वराज्याचा रक्षण आणि विस्तार यामध्ये ते पात्र आणि सक्षम आहेत.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन (३ एप्रिल १६८०)
३ एप्रिल १६८० रोजी, स्वराज्याच्या स्थापनेचा हा दु:खद दिवस आला. वयाच्या ५०व्या वर्षी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू झाला, ज्यामुळे संपूर्ण मराठा साम्राज्यात शोककळा पसरली. त्यांच्या मृत्यूचे कारण ऐतिहासिक नोंदींनुसार काही प्रमाणात वादग्रस्त आहे.
समकालीन दस्ताऐवज सांगतात की, पोर्तुगीज भाषेतील बिब्लिओटेका नॅसिओनल डी लिस्बोआ नुसार, त्यांच्या मृत्यूचे कारण अँथ्रॅक्स होते. ब्रिटिश नोंदींनुसार, बारा दिवस सतत आजारी राहिल्यामुळे त्यांचा देहांत झाला. तर सभासद बखर चे लेखक कृष्णा अनंत यांनी नोंदवले की, त्यांचा मृत्यू तापामुळे झाला.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नींपैकी निपुत्रिका आणि सर्वात लहान पत्नी पुतळाबाई यांनी उडी मारून सती गेल्या, ज्यामुळे त्या काळातल्या मराठा संस्कृतीतील आदर्श वर्तणूक आणि पत्नीच्या कर्तव्यबोधाचे दर्शन होते.
या घटनेमुळे स्वराज्यावर मोठा शोक व रिक्तता पसरली, परंतु शिवाजी महाराजांनी स्थापलेले स्वराज्य, त्यांचा दूरदृष्टीचा दृष्टिकोन आणि धैर्य आजही भारतीय इतिहासात अमर ठरले आहेत.
समारोप
महाराज गडपती गजअश्वपती भूपती प्रजापती सुवर्णरत्नश्रीपती अष्टवधानजागृत अष्टप्रधानवेष्टित न्यायालंकारमंडित शस्त्रास्त्रशास्त्रपारंगत राजनितिधुरंधर प्रौढप्रतापपुरंदर क्षत्रियकुलावतंस सिंहासनाधिश्वर महाराजाधिराज राजाशिवछत्रपती महाराजांचा विजय असो.
FAQ’s
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू कधी आणि कसा झाला?
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू 3 एप्रिल 1680 रोजी रायगड किल्ल्यावर आजारामुळे झाला.
शिवाजी महाराजांच्या जीवनात रायगड किल्ल्याचे काय महत्त्व होते?
रायगड किल्ला हा शिवाजी महाराजांची राजधानी आणि राज्याभिषेकाचे ऐतिहासिक ठिकाण होता.
शिवाजी महाराजांची पुण्यतिथी कधी साजरी केली जाते?
शिवाजी महाराजांची पुण्यतिथी दरवर्षी 3 एप्रिल रोजी साजरी केली जाते.
शिवाजी महाराजांनी कधी औरंगजेबाशी थेट सामना केला होता का?
हो, 1666 मध्ये आग्रा भेटीदरम्यान शिवाजी महाराजांचा औरंगजेबाशी थेट सामना झाला होता.
त्याच्या युद्ध धोरणात कोणत्या खास रणनीती होत्या?
शिवाजी महाराजांनी गनिमी कावा, जलद हालचाल आणि किल्ल्यांवर आधारित युद्धनीतीचा प्रभावी वापर केला.
शिवाजी महाराजांच्या मृत्युनंतर त्यांच्या साम्राज्याचे काय झाले?
त्यांच्या मृत्युनंतर संभाजी महाराजांनी मराठा साम्राज्याची सूत्रे हातात घेतली.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या प्रशासकीय सुधारणा कोणत्या होत्या?
शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळ, न्यायव्यवस्था आणि महसूल सुधारणा लागू केल्या.
आजच्या काळात शिवाजी महाराजांचा वारसा कसा जिवंत आहे?
त्यांचा वारसा प्रेरणादायी इतिहास, स्मारके, उत्सव आणि प्रशासनातील मूल्यांतून जिवंत आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कुठे झाला?
शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक रायगड किल्ल्यावर झाला.
पन्हाळा किल्ला कधी जिंकला?
शिवाजी महाराजांनी पन्हाळा किल्ला 1659 साली जिंकला.
पन्हाळ्याला कोणी वेढा घातला?
पन्हाळा किल्ल्याला सिद्दी जौहरने वेढा घातला होता.
राजाराम जी का जन्म कब और कहाँ हुआ था?
राजाराम जी का जन्म 24 फरवरी 1670 को रायगढ़ किले में हुआ था।
रायबा मालुसरे कोण आहेत?
रायबा मालुसरे हे तानाजी मालुसरे यांचे वडील होते.
तानाजी मालुसरे यांची पुण्यतिथी कधी आहे?
तानाजी मालुसरे यांची पुण्यतिथी 4 फेब्रुवारी रोजी साजरी केली जाते.
पुरंदरचा तह कधी आणि का झाला?
पुरंदरचा तह 1665 साली मुघल सरदार जयसिंह आणि शिवाजी महाराजांमध्ये युद्ध थांबवण्यासाठी झाला.
शिवरायांचा मृत्यू कधी झाला?
शिवरायांचा मृत्यू 3 एप्रिल 1680 रोजी झाला.
शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील काही महत्त्वाच्या घटना कोणत्या होत्या?
त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांमध्ये अफझलखानाचा वध, राज्याभिषेक आणि आग्र्याहून सुटका यांचा समावेश होतो.
जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल,
▶ Itihasika07 ला Follow करा
▶ ही पोस्ट इतरांपर्यंत पोहोचवा
▶ आणखी अशा प्रेरणादायी कथा वाचा
▶ Itihasika07 ला Instagram Follow करा
▶ Itihasika07 ला facebook Follow करा
▶ Itihasika07 ला pinterest Follow करा
▶ Itihasika07 whats app channel Follow कर