सुरुवात – गावकुसातून थेट मनात जाणारी, माणसाशी बोलणारी
आपल्या गावात संक्रांत आली की काही गोष्टी आपोआप घडायला लागतात.
आई सकाळी उठून तिळ भाजायला घेते.
आज्जी म्हणते, “आज भांडू नकोस, संक्रांत आहे.”
आणि लहान-सहान लेकरं पतंगाची तयारी करायला सुरुवात.
हे सगळं इतकं सहज घडतं की आपण कधी थांबून विचारच करत नाही —
हे सगळं आपण का करतोय?
आज २०२६ साल आहे.
आपण चंद्रावर पोहोचलो, AI वापरतो,
पण तरीही दरवर्षी जानेवारीत
तीळ-गूळ हातात येतो,
पतंग आकाशात उडतो
आणि संक्रांत साजरी होते.
याचा अर्थ एकच —
हा सण काहीतरी खोलवर माहिती सांगतो.
म्हणूनच हा लेख मी माहिती देण्यासाठी नाही,
तर हा सन काय आहे? आणि याचा इतिहास काय आहे? हे समजावून सांगण्यासाठी लिहितोय.
तर चला आता सोप्या भाषेत समजून घेऊया,
हेच ITIHASIKA07 चं तत्त्व आहे —
इतिहास, संस्कृती आणि परंपरा
भाषणात नाही, तर माणसाच्या भाषेत सांगायच्या.
संक्रांत म्हणजे नक्की काय? – पंचांग, सूर्य आणि माणसाचं नातं
संक्रांत हा शब्द ऐकला की अनेक जण लगेच म्हणतात —
“अरे, तो सण आहे.”
पण खरं सांगायचं तर
संक्रांत म्हणजे सणापेक्षा जास्त एक खगोलीय घडामोड आहे असे माझे स्पष्ट मत आहे.
सूर्य वर्षभरात बारा राशींमधून फिरतो.
जेव्हा तो एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो,
तो दिवस म्हणजे संक्रांत.
वर्षभरात अशा बारा संक्रांती येतात.
पण सगळ्यात महत्त्वाची संक्रांत कोणती?
— मकर संक्रांत.
कारण या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो
आणि तिथूनच सुरू होतं उत्तरायण.
पूर्वी पंचांग हातात असायचं.
आज २०२६ मध्ये मोबाईल अॅप आहे.
पण सूर्याची चाल हजारो वर्षांपासून तीच आहे बरोबर का !
याचा अर्थ असा की,
ही परंपरा काळाशी लढत नाही,
ती काळासोबत चालते असे मला वाटते.
शेती, सूर्य आणि शेतकऱ्याचं आयुष्य – इथूनच सण जन्माला आला
संक्रांत समजून घ्यायची असेल तर खरंच आपल्याला शहराच्या चौकटीबाहेर पडून थोडं गावाकडे, माळरानावर, शेताच्या बांधावर जाऊन उभं राहावं लागतं. कारण मकर संक्रांती हा सण एसी हॉलमध्ये, फ्लॅटच्या गॅलरीत किंवा कॅलेंडरमध्ये जन्मलेला नाही; तो थेट शेतीच्या अनुभवातून, निसर्गाच्या निरीक्षणातून आणि शेतकऱ्याच्या जगण्यातून जन्मलेला आहे. प्राचीन भारतात, विशेषतः वैदिक आणि उत्तर-वैदिक काळात (इ.स.पू. १५०० ते ५००), माणसाचं संपूर्ण आयुष्य सूर्याच्या हालचालींवर अवलंबून होतं. शेतकरी सूर्य उगवला की शेतात उतरायचा आणि सूर्य मावळला की काम आवरून घरी यायचा. घड्याळ नव्हती, कॅलेंडर नव्हतं; सूर्यच वेळ सांगणारा देव होता. म्हणूनच ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि पुढे वेदांग ज्योतिषात सूर्याच्या संक्रमणांना फार महत्त्व दिलं गेलं.
हिवाळा हा काळ शेतीसाठी कायमच कठीण मानला गेला आहे. प्राचीन आणि मध्ययुगीन कृषी समाजात (इ.स.पू. ५०० ते इ.स. १२००) आधुनिक साधनं नव्हती, रासायनिक खतं नव्हती, सिंचनाची व्यवस्था मर्यादित होती. थंडी, धुके आणि कमी ऊन यामुळे जमिनीत ओल राहायची, पिकांची वाढ मंदावायची आणि शेतकऱ्याच्या मनातही चिंता घर करायची. पण मकर संक्रांतीनंतर सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, असं वेदांग ज्योतिष सांगतं, आणि याच काळापासून सूर्याचं उत्तरायण सुरू होतं. याचा प्रत्यक्ष अनुभव असा की ऊन हळूहळू वाढू लागतं, दिवस मोठे होऊ लागतात, जमिनीतली थंडी कमी होते आणि शेतकामाला पुन्हा जोर येतो. त्यामुळे हा काळ शेतकऱ्यासाठी फक्त खगोलीय घटना नव्हती, तर जगण्याला दिलासा देणारा टप्पा होता.
म्हणूनच मकर संक्रांतीनंतर शेतकऱ्याच्या आयुष्यात आशा निर्माण होत असे. नवं पीक डोळ्यासमोर येऊ लागायचं, रब्बी पिकांना बळ मिळायचं आणि पुढचे महिने कसे जातील याचा अंदाज येऊ लागायचा. हा नवीन वर्षाचा उत्सव नव्हता, पण निसर्गाच्या चक्रातला एक नवा टप्पा होता. म्हणून प्राचीन स्मृतीग्रंथ, पुराणे आणि लोकपरंपरा यामध्ये संक्रांतीला “पुण्यकाळ” म्हटलं गेलं. देवाला धन्यवाद देणं, सूर्याला अर्घ्य देणं, तिळगूळ वाटणं हे सगळं केवळ धार्मिक कर्मकांड नव्हतं; ते निसर्गाने दिलेल्या संकेताबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचं साधं पण खोल अर्थाचं रूप होतं. अशा प्रकारे, इतिहासाच्या वेगवेगळ्या काळात—वैदिक, मध्ययुगीन आणि ग्रामीण परंपरेत—संक्रांत हा सण शेती, सूर्य आणि माणूस यांच्यातील नातं दृढ करणारा उत्सव म्हणून साजरा होत आला आहे.
हेच वास्तव ITIHASIKA07 सारख्या व्यासपीठावरून लोकांपर्यंत पोहोचवणं फार गरजेचं आहे,
कारण आजच्या पिढीला शेती आणि सण यांचं नातं तुटत चाललंय. म्हणून इतिहास जाणून घ्यायचा असेल तर, आपला खालील लेख वाचा.
भारतीय इतिहास म्हणजे काय? कालखंड, स्रोत आणि महत्त्व | Indian History in Marathi|ITIHASIKA07
उत्तरायण म्हणजे काय? – विज्ञान, शरीर आणि अनुभव
उत्तरायण म्हणजे काय? – विज्ञान, शरीर आणि अनुभव हे समजून घ्यायचं असेल, तर आपण धर्म, अंधश्रद्धा किंवा केवळ सण एवढ्यापुरतं न थांबता निसर्गशास्त्र, मानवी शरीर आणि पिढ्यान्पिढ्यांचा अनुभव एकत्र पाहिला पाहिजे. मकर संक्रांतीपासून सूर्य उत्तरायणाला लागतो, याचा अर्थ असा की सूर्याचा पृथ्वीशी असलेला कोन हळूहळू बदलतो आणि सूर्यकिरण पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धावर अधिक थेट पडू लागतात. आधुनिक खगोलशास्त्र सांगतं की हिवाळी अयनांतानंतर (साधारण २१ डिसेंबर) दिवस वाढायला सुरुवात होते, पण भारतीय पंचांगानुसार सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तो काळ — म्हणजे साधारण १४–१५ जानेवारी — हा बदल ग्रामीण जीवनात स्पष्टपणे जाणवू लागतो. त्यामुळे दिवस मोठे वाटू लागतात, थंडीचा कडाका हळूहळू कमी होतो आणि निसर्गात हालचाल वाढते.
याचा परिणाम थेट मानवी शरीरावर होतो. हिवाळ्यात शरीराची चयापचय क्रिया (metabolism) मंदावलेली असते, स्नायू जड वाटतात, आळस आणि सुस्ती वाढलेली असते. उत्तरायण सुरू झाल्यावर उष्णता वाढू लागते, रक्ताभिसरण सुधारतं आणि शरीर पुन्हा सक्रिय होऊ लागतं. आज २०२६ मध्ये डॉक्टर आणि पोषणतज्ज्ञ सांगतात की हिवाळ्यानंतर शरीराला उष्मांक देणारे, ऊर्जा वाढवणारे आणि पचनाला मदत करणारे अन्न आवश्यक असते. पण हे ज्ञान कोणत्याही मेडिकल जर्नलमधून आपल्या आजी-आजोबांपर्यंत आलेलं नव्हतं; ते थेट अनुभवातून आणि जगण्यातून तयार झालेलं ज्ञान होतं.
म्हणूनच संक्रांतीला तीळ, गूळ, शेंगदाणे, तेलकट आणि उष्ण गुणधर्म असलेले पदार्थ घराघरांत येतात. तिळात ऊर्जा आणि स्निग्धता आहे, गुळातून शरीराला उष्णता आणि ताकद मिळते, शेंगदाणे थंडीने अशक्त झालेल्या शरीराला बळ देतात. हे सगळं कुठल्या अंधश्रद्धेतून आलेलं नाही, तर शेकडो वर्षांच्या निरीक्षणातून तयार झालेलं लोकआरोग्यशास्त्र आहे. प्राचीन कृषी समाजाने सूर्याचा मार्ग, ऋतूंचा बदल आणि मानवी शरीर यांचा परस्पर संबंध ओळखला आणि तो सण, पदार्थ आणि परंपरांच्या माध्यमातून पुढच्या पिढीकडे दिला. त्यामुळे उत्तरायण म्हणजे केवळ दिशा बदलणारा सूर्य नाही; तो निसर्ग, शरीर आणि अनुभव यांना एकत्र बांधणारा संक्रमणकाळ आहे, जो आज विज्ञानाने सिद्ध केला असला तरी आपल्या पूर्वजांनी तो आधीच जगून ओळखलेला होता.
तिळगूळ – समाजशास्त्राची मऊ पण खोल शिकवण
तिळगूळ – समाजशास्त्राची मऊ पण खोल शिकवण ही संकल्पना समजून घ्यायची असेल, तर ती केवळ एक गोड पदार्थ म्हणून न पाहता समाजाच्या व्यवहाराचं रूपक म्हणून पाहावी लागते. तिळ कडू असतो, गूळ गोड असतो—दोघांचे गुणधर्म पूर्णपणे वेगळे, चवही वेगळी; पण हे दोन्ही एकत्र आले की जी चव तयार होते ती परिपूर्ण वाटते. हीच गोष्ट संक्रांतीच्या परंपरेतून माणसाला सांगितली जाते. प्राचीन कृषी समाजात, विशेषतः मध्ययुगीन ग्रामीण भारतात (साधारण इ.स. ८०० ते १८००), समाज हा वेगवेगळ्या स्वभावांच्या, मतांच्या आणि जीवनानुभवांच्या लोकांनी बनलेला होता. कुणी कडू बोलणारा, सरळसोट आणि कठोर; तर कुणी मवाळ, गोड आणि समजूतदार. तरीही गाव, वस्ती आणि कुटुंब टिकवायचं असेल तर सगळ्यांना एकत्र राहणं भाग होतं.
म्हणूनच “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हे वाक्य केवळ शुभेच्छा नाही, तर समाजशास्त्रीय संदेश आहे. याचा अर्थ असा नाही की सगळ्यांनी कायम गोडच बोलावं किंवा मतभेद नसावेत; तर कडूपणा असला तरी तो गोडव्यात मिसळून व्यक्त करावा, हे जीवनाचं शहाणपण यात दडलेलं आहे. लोकपरंपरेतून आलेली ही शिकवण संघर्ष टाळण्यासाठी, नातेसंबंध टिकवण्यासाठी आणि सामाजिक सलोखा राखण्यासाठी उपयुक्त ठरली. म्हणून संक्रांत हा सण फक्त ऋतूबदलाचा नसून सामाजिक संतुलनाचा उत्सव बनला.
आज २०२६ मध्ये या शिकवणीचं महत्त्व आणखीनच वाढलेलं दिसतं. सोशल मीडियावर सतत वाद, शिवीगाळ आणि टोकाची मतं; राजकीय पातळीवर वाढलेला तणाव; आणि समाजात वाढत चाललेला दुरावा—या सगळ्या पार्श्वभूमीवर तिळगूळाचा संदेश अधिक खोल अर्थ घेऊन उभा राहतो. संक्रांत आपल्याला सांगते की थोडं मवाळ व्हा, थोडं सोडा, थोडं समजून घ्या; कारण समाज केवळ जिंकण्या–हरण्यावर नाही, तर एकमेकांना सहन करण्यावर आणि स्वीकारण्यावर चालतो. म्हणूनच हा सण माणसाला माणसाशी जोडतो, कडूपणात गोडवा मिसळायला शिकवतो आणि वेगवेगळेपणातूनही एकत्र जगण्याची कला आपल्याला सांगतो.
संक्रांत – सूर्य, शेत, समाज आणि मनाचा उत्सव
शहराच्या गर्दीत राहताना आपण विसरतो की संक्रांत हा सण जन्मला कुठे… तो शहराच्या रस्त्यांवर नव्हे, मोकळ्या शेतावर, थंड वाऱ्यात, जमिनीच्या सुगंधात जन्मलेला आहे. पूर्वी शेतकऱ्याचं आयुष्य इतकं सोपं आणि कष्टाने भरलेलं होतं की, सूर्य उगवला की काम, सूर्य मावळला की विश्रांती; बाकी काहीच नव्हतं. हिवाळा म्हणजे थंडी, धुके, कमी सूर्यप्रकाश… जमिनीत गोडवा नव्हता, शरीर सुस्त आणि मन आलसी. पण मकर संक्रांतीनंतर, सूर्य उत्तरायणाला लागतो, दिवस वाढायला लागतात, थंडी कमी होते, जमिनीवर उष्णता वाढते, पिकांना नवी ऊर्जा मिळते. त्या क्षणी शेतकऱ्यासाठी ही फक्त ऋतू बदल नाही, तर नवीन टप्पा, नवी आशा असते. नव्या पीकाची तयारी, मेहनत पुन्हा सुरु करणे — हे सगळं अनुभवातून जाणवलेलं समाधान असतं.
सूर्याचा हा बदल फक्त शेतकऱ्याच्या जीवनातच नव्हे, आपल्या शरीरातही दिसतो. हिवाळ्यानंतर शरीराला उष्णतेची, उर्जेची गरज असते. अंगावर सूर्यप्रकाश घेणं, हलकं हालचाल करणं, मनाला मोकळं करणारं वातावरण — या सगळ्यामुळे रक्ताभिसरण सुधारतं, स्नायू हलकं होतात, मन हळूहळू शांत होतं. आज २०२६ मध्ये डॉक्टर म्हणतात की हिवाळ्यानंतर अशा क्रियांचा मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर चांगला परिणाम होतो. पण आपल्या आजीला मेडिकल जर्नल नव्हता; ती फक्त अनुभवातून जाणून होती की संक्रांतीच्या दिवशी तिळ, गूळ, शेंगदाणे आणि उष्ण पदार्थ का खायला हवे. हे अंधश्रद्धा नव्हतं, तर अनुभवातून तयार झालेलं लोकआरोग्यशास्त्र.
आणि मग येतो तिळगूळाचा संदेश — समाजशास्त्राचा गोड–कडू नियम. तिळ कडू, गूळ गोड, दोन्ही वेगळे पण एकत्र येताच चव परिपूर्ण होते. लोकपरंपरेतून हे आपल्याला शिकवले जातं: माणसाही अशीच आहेत — कुणी कडू बोलतो, कुणी गोड; तरीही समाज चालवायचा असेल तर एकत्र रहावं लागतं. “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हे फक्त वाक्य नाही, तर समाज टिकवण्याचा मंत्र आहे. आज सोशल मीडियावर भांडणं, राजकीय तणाव, समाजात दुरावा — या सगळ्याला सण आपल्याला थोडा समजून घेण्याचा, थोडं मवाळ होण्याचा संदेश देतो.
आणि पतंग… हा साधा खेळ दिसला तरी खूप खोल अर्थ देतो. दोरी हातात घेतली की शरीर हलतं, मन आकाशाकडे वळतं, ताण सुटतो. रंगीबेरंगी पतंग आकाशात उडताना पाहताना मन हलकं होतं, उत्साह वाढतो. सूर्यप्रकाश अंगावर घेऊन, हलकं हालचाल करत, थोडं हसत-खेळत — हे अनुभव योग, ध्यान किंवा मेडिटेशनच्या सारखं काम करतं, फक्त भाषा वेगळी आहे. संक्रांत फक्त ऋतू बदलाचं सण नाही; तो मन, शरीर, समाज आणि निसर्ग यांचा अनुभव घेण्याचा उत्सव आहे, जो आपल्याला जुने ज्ञान आणि नवीन विज्ञान दोन्ही आठवतो.
शेवटी, संक्रांत फक्त नवा दिवस नाही, नवा वर्ष नाही, तर जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्याचा सण आहे — नव्या पीकासारखा, नव्या ऊर्जा-स्पंदनासारखा, नव्या नातेसंबंधासारखा. थोडं गोड, थोडं कडू, थोडं हलकं, थोडं उष्ण; आणि हळूहळू, मन आणि शरीर दोन्ही परत आपल्या सुरात येतात.
भारतभर संक्रांत – वेगळ्या नावांनी, एकाच अर्थाने
भारत फक्त भौगोलिक दृष्ट्या मोठं नाही, तर संस्कृतींच्या वैविध्यानेही अप्रतिम आहे. प्रत्येक राज्याची भाषा, पद्धत, खाण्यापिण्याची सवय, उत्सव साजरे करण्याची शैली वेगळी, तरी मूळ संदेश सारखाच आहे — नवीन सुरुवात, नवा उत्साह, निसर्गाचा आदर आणि जीवनाचा उत्सव.
महाराष्ट्रात संक्रांत म्हणजे तिळगूळ; घराघरांत तिळगूळ वाटले जातो, माणसांना गोड आणि कडू जीवनाचा संगोपन शिकवला जातो. गुजरातमध्ये हा सण उत्तरायण म्हणून साजरा होतो, आकाशात रंगीत पतंग उडवून सूर्याच्या उत्तरायणात प्रवेशाचे स्वागत केले जाते. तामिळनाडूत पोंगल, एक गोड तांदळाचे भात बनवून सूर्याला अर्पण करण्याचा सण, शेतकरी जीवनाशी आणि कुटुंबाच्या आनंदाशी जोडलेला आहे. पंजाबमध्ये लोहडी, थंडीत आगीभोवती जमून, गाणी-नाच-खेळात सामील होऊन नव्या वर्षाची सुरुवात साजरी केली जाते. आसाममध्ये माघ बिहू, गायींना पवित्र करून, जमिनीसंबंधी कृतज्ञता व्यक्त करत, शेतकरी जीवनाला उत्सवाचा रंग देतो.
नाव बदललं, भाषा बदलली, खाण्यापिण्याच्या पदार्थांमध्ये फरक, लोकनृत्य आणि पारंपरिक पोशाख वेगळे… पण संदेश तोच आहे — जीवनाचा नवा टप्पा, नव्या आशा, नवा उत्साह, आणि निसर्गाशी स्नेह. हेच भारताचं खरं सौंदर्य आहे — विविधतेत एकता, जिथे प्रत्येक प्रांताची वेगळी ओळख असूनही, माणसाचे हृदय समान आनंद, कृतज्ञता आणि उत्सवासाठी धडधडतं.
२०२६ मधली संक्रांत – आजही का गरजेची?
आजचे जग वेगाने पुढे जात आहे — तंत्रज्ञान, काम, सोशल मिडिया, माहितीचा भरपूर प्रवाह. पण या वेगात मन मात्र थकलंय, शरीर सुस्त झालंय, आणि अनेकदा आपल्याला निसर्गाशी किंवा एकमेकांशी कनेक्शन हरवत असल्यासारखं वाटतं. या वेगवान जीवनात संक्रांत आपल्याला थांबायला शिकवते.
हा सण फक्त एक दिवशी साजरा होणारा उत्सव नाही; तो आपल्याला आठवण करून देतो की —
- सूर्याची उब अंगावर घे, थंडीत सुस्त शरीराला ऊर्जा दे.
- पतंग उडव, मनाला मोकळं कर, ताण कमी कर.
- तिळगूळ वाटा, गोड आणि कडू स्वीकार, समाज टिकव.
- निसर्गाला मान द्या, पिकांना आदर द्या, आरोग्य जपा.
संक्रांत आजही गरजेची आहे, कारण तो फक्त अतीताचा सण नाही; तो कालाच्या पुढचा सण आहे — शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक संतुलनाचा. २०२६ मधील आधुनिक जीवनातही, थोडं थांबणे, थोडा कृतज्ञता, थोडा अनुभव आणि थोडा माणुसकीचा वेळ घेणे गरजेचं आहे. संक्रांत आपल्याला हे स्मरण करून देते, आणि म्हणूनच तो आजही टिकून आहे, आजही आपल्यासाठी महत्वाचा आहे.
आणि अशीच आजही टिकून असलेली परंपरा आणि आधुनिक जीवनातील अर्थ समजून घेण्यासाठी, Itihasika07 तुमच्या सोबत आहे.
निष्कर्ष – संक्रांत हा सण नाही, तो जगण्याचा मार्ग आहे
संक्रांत म्हणजे —
धर्म नाही,
जात नाही,
राजकारण नाही.
संक्रांत म्हणजे —
समज,
संतुलन,
सामंजस्य.
म्हणूनच ITIHASIKA07 सारख्या व्यासपीठावर
हा विषय पुन्हा पुन्हा मांडणं गरजेचं आहे.
कारण सण साजरा करणं सोपं आहे,
पण सण समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
जय महाराष्ट्र ..!!
FAQs
Q1. संक्रांत का साजरी करतात?
संक्रांत सूर्याच्या राशीपरिवर्तनाशी संबंधित असून मकर संक्रांतीला सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो.
Q2. मकर संक्रांत सणाचे महत्त्व काय आहे?
मकर संक्रांत हा उत्तरायणाचा प्रारंभ, ऋतू परिवर्तन आणि शेतीशी संबंधित महत्त्वाचा सण आहे.
Q3. संक्रांतीला तिळगूळ का देतात?
तीळ शरीराला उष्णता देतात आणि गूळ ऊर्जा देतो. तसेच सामाजिक सलोख्याचा संदेश देण्यासाठी तिळगूळ दिला जातो.
Q4. उत्तरायण म्हणजे काय?
उत्तरायण म्हणजे सूर्याचा उत्तर दिशेने प्रवास, ज्यामुळे दिवस मोठे आणि हवामान अनुकूल होते.
Q5. भारतात संक्रांत कशी साजरी केली जाते?
महाराष्ट्रात तिळगूळ, गुजरातमध्ये उत्तरायण, तामिळनाडूत पोंगल, पंजाबमध्ये लोहडी साजरी केली जाते.
Q6. मकर संक्रांत 2026 मध्ये कधी आहे?
मकर संक्रांत साधारणपणे दरवर्षी 14 किंवा 15 जानेवारीला येते (पंचांगानुसार बदल होऊ शकतो).
ITIHASIKA07 सोबत जोडलेले रहा
इतिहास म्हणजे फक्त भूतकाळ नाही,
तो आजच्या समाजाचा अर्थ सांगतो.
ITIHASIKA07 वर इतिहास, समाज आणि विचार
सोप्या मराठी भाषेत मांडले जातात.
असेच लेख वाचण्यासाठी
👉 Instagram, Facebook, Pinterest वर ITIHASIKA07 Follow करा
👉 WhatsApp Channel Join करा.
ITIHASIKA07 – ||तुमच्या विचारांची ज्योत, सोबत इतिहासिका चा स्त्रोत ||