भारतीय इतिहासाचे स्रोत कोणते? | पुरातत्त्वीय, साहित्यिक व परकीय स्रोत सविस्तर माहिती| ITIHASIKA07

(इतिहास कागदावर नाही, तर मातीमध्ये, माणसांच्या आठवणींमध्ये आणि जगभर पसरलेल्या कथांमध्ये दडलेला असतो)

इतिहास म्हणजे फक्त राजा-राणी नव्हे

आपण लहानपणी शाळेत इतिहास शिकताना बहुतेक वेळा राजे, युद्धं, सनावळ्या एवढंच ऐकलं. “फलाना साली अमुक राजा”, “तमुक युद्ध”, “इतक्या साली सत्ता बदलली”. पण खरं सांगायचं तर इतिहास म्हणजे एवढंच नाही. इतिहास म्हणजे आपले आजोबा काय सांगायचे, गावातली जुनी देवळं कशी उभी राहिली, जमिनीतून सापडलेली नाणी कुणाची होती, आणि परदेशातून आलेल्या माणसांनी आपल्याबद्दल काय लिहून ठेवलं – हे सगळं म्हणजे इतिहास.

मी जेव्हा लोकांना हा टोपिक समजावून सांगतो, तेव्हा एकच गोष्ट सांगतो –
इतिहास कधीच एका पुस्तकात बंद नसतो.
तो कधी मातीमध्ये सापडतो, कधी पोथ्यांमध्ये सापडतो, तर कधी परक्या माणसांच्या प्रवासवर्णनात.

भारतीय इतिहासाचे स्रोत हे मुख्यतः तीन प्रकारात विभागले जातात –

1. पुरातत्त्वीय स्रोत
2. साहित्यिक स्रोत
3. परकीय स्रोत

आज आपण हे तिन्ही स्रोत अगदी साध्या भाषेत समजून घेणार आहोत. याबरोबरच तुम्ही जर भारतीय इतिहास वाचला नसेल तर itihasika07 चा पुढील लेख बघू शकता.

भारतीय इतिहास म्हणजे काय? कालखंड, स्रोत आणि महत्त्व | Indian History in Marathi|ITIHASIKA07

(हा लेख खास itihasika07 च्या वाचकांसाठी तयार केलेला आहे.)

इतिहासाचे स्रोत म्हणजे काय?

समजा, आजपासून ५०० वर्षांनंतर कुणाला आपल्याबद्दल माहिती काढायची आहे. ते काय बघतील?

– आपली घरं
– आपली भांडी
– आपले फोटो
– आपली पुस्तकं
– वर्तमानपत्रं
– आणि इतर लोकांनी आपल्याबद्दल लिहिलेलं

यालाच म्हणतात स्रोत.

ज्याच्या आधारे इतिहासकार भूतकाळ समजून घेतो, त्या सगळ्या गोष्टी म्हणजे इतिहासाचे स्रोत.

भारतात तर हजारो वर्षांचा इतिहास आहे. इथे कागदही नव्हता तेव्हाचा काळ आहे. मग इतिहास कसा कळतो?
उत्तर एकच – स्रोतांमुळे.

इतिहासाचे स्रोत म्हणजे असे पुरावे किंवा माहितीचे स्रोत ज्यांच्या आधारावर इतिहासकार भूतकाळ समजून घेतात. साध्या भाषेत सांगायचं झालं, तर जर आपल्याला जाणून घ्यायचं असेल की शेकडो किंवा हजारो वर्षांपूर्वी माणसं कशी जगत होती, कोणत्या राजाने राज्य केले, लोकांचा धर्म आणि संस्कृती काय होती, व्यापार कसा चालायचा – तर आपल्याला त्या काळातील काही गोष्टींचा अभ्यास करावा लागतो. या गोष्टी म्हणजे इतिहासाचे स्रोत.

इतिहासाचे स्रोत वेगवेगळ्या प्रकारचे असतात. पुरातत्त्वीय स्रोत म्हणजे जमिनीतून किंवा वास्तूंपासून सापडलेले अवशेष – नाणी, शिलालेख, मूर्ती, लेण्या, स्तूप, भांडी, घरांचे पाया व इतर वास्तू. साहित्यिक स्रोत म्हणजे लिखित स्वरूपातील पुरावे – वेद, पुराणे, महाभारत, रामायण, बौद्ध आणि जैन ग्रंथ, राजदरबारी इतिहास, पत्रव्यवहार. परकीय स्रोत म्हणजे भारताबाहेरून आलेल्या प्रवाशांनी, व्यापाऱ्यांनी किंवा विद्वानांनी भारताबद्दल लिहिलेली माहिती.

इतिहासाचे स्रोत एकत्र पाहूनच त्या काळाचा अचूक इतिहास समजतो. एकट्या स्रोतावर विश्वास ठेवला, तर चुकीचा अर्थ लागू शकतो. म्हणून इतिहासकार नेहमी स्रोतांची तुलना करतो, त्यांचा संदर्भ समजतो आणि विश्वासार्ह माहिती शोधतो. थोडक्यात सांगायचं तर, इतिहासाचे स्रोत म्हणजे भूतकाळाची जिवंत साक्ष, ज्यामुळे आपण आपल्या मुळांचा, संस्कृतीचा आणि समाजाचा अभ्यास करतो.

पुरातत्त्वीय स्रोत – माती बोलायला लागली की इतिहास जिवंत होतो

पुरातत्त्व म्हणजे नेमकं काय?

पुरातत्त्व म्हणजे जमिनीत दडलेला, विसरलेला भूतकाळ शोधून काढण्याचं शास्त्र. साध्या भाषेत सांगायचं तर, माणसांनी हजारो वर्षांपूर्वी कसं जगणं केलं, त्यांनी काय बनवलं, कशी घरं उभी केली, कोणते नाणे वापरले – हे सगळं मातीखालून किंवा जुन्या अवशेषांतून शोधून काढून त्याचा अभ्यास करणं म्हणजे पुरातत्त्व.

नाणी, शिलालेख, मूर्ती, भांडी, लेण्या, किल्ले, स्तूप यांसारख्या वस्तूंच्या आधारे त्या काळातला इतिहास समजून घेतला जातो.
पुरातत्त्वामुळे आपल्याला लिहिलेल्या कागदांशिवायसुद्धा इतिहास कळतो, कारण माती आणि दगड खोटं बोलत नाहीत.

जेव्हा शेतात नांगर मारताना जुनी नाणी सापडतात, किंवा खोदकामात मूर्ती सापडते, तेव्हा ती साधी दगड-माती नसते – तो इतिहास असतो.

थोडक्यात सांगायचं तर –
“जमीन जेव्हा बोलायला लागते, तेव्हा त्यातून इतिहास उघड होतो; तेच म्हणजे पुरातत्त्व.”

पुरातत्त्वीय स्रोतांमध्ये काय येतं?

आपण साध्या भाषेत बोलायचं झालं, तर पुरातत्त्वीय स्रोत म्हणजे भूतकाळातून थेट आपल्या हातात आलेल्या गोष्टी. ज्या वस्तू जमिनीतून सापडतात किंवा जुन्या जागांवर आजही उभ्या आहेत, आणि ज्यांच्या आधारावर त्या काळातली माणसं कशी जगत होती हे समजतं – त्यांना पुरातत्त्वीय स्रोत म्हणतात. उदा. शेत नांगरताना सापडलेली जुनी नाणी, देवळावर कोरलेले शिलालेख, मूर्ती, मातीची भांडी, किल्ले, लेण्या, गुहा, स्तूप, जुनी वसाहतींचे अवशेष, हाडं किंवा सांगाडे – हे सगळं त्यात येतं. या प्रत्येक गोष्टी काहीतरी सांगत असते – कोण राज्य करत होतं, लोकांचा धर्म काय होता, कला कशी होती आणि त्यांचं रोजचं आयुष्य कसं चालायचं. थोडक्यात सांगायचं तर, जेव्हा मातीखालची किंवा जुनी उभी रचना आपल्याशी “बोलायला” लागते, तेव्हा तीच पुरातत्त्वीय स्रोत असतात.

यात प्रामुख्याने –

1. – नाणी
2. – शिलालेख
3. – मूर्ती
4. – जुनी भांडी
5. – हाडं
6. – अवशेष
7. – लेण्या, गुहा, स्तूप

नाणी: छोटं चलन, मोठा इतिहास

नाणी हा इतिहासाचा खूप महत्त्वाचा स्रोत मानला जातो, कारण एका छोट्याशा नाण्यावर त्या काळाचा मोठा इतिहास लपलेला असतो. नाण्यावर बहुतेक वेळा त्या काळात राज्य करणाऱ्या राजाचं नाव कोरलेलं असतं, त्यामुळे त्या प्रदेशावर कोणाची सत्ता होती हे स्पष्ट कळतं. त्याचबरोबर राजाची पदवी किंवा उपाधी दिलेली असते, ज्यावरून त्याची राजकीय ताकद, दर्जा आणि स्वतःबद्दलची प्रतिमा समजते. अनेक नाण्यांवर देवदेवतांची चिन्हं, अग्नी, बैल, चक्र, बुद्धाची मूर्ती किंवा इतर धार्मिक प्रतीकं आढळतात, ज्यातून त्या काळात कोणता धर्म किंवा धार्मिक विचार प्रभावी होता हे लक्षात येतं. काही नाण्यांवर वर्ष किंवा काळाची नोंदही असते, त्यामुळे इतिहासकारांना घटनांचा अचूक कालखंड ठरवायला मदत होते. थोडक्यात सांगायचं तर, नाणं म्हणजे केवळ चलन नसून ते राज्यव्यवस्था, धर्म, सत्ता आणि काळ यांची एक छोटी पण बोलकी साक्ष असते.

उदा. गुप्त काळातील सोन्याची नाणी पाहिली की त्या काळातली समृद्धी कळते. कुषाण राजांची नाणी पाहिली की त्यांचा व्यापार कसा होता ते समजतं.

नाण्यांमुळे आपल्याला काय कळतं ?

नाण्यांमुळ आपल्याला खूप गोष्टी कळतात, फक्त त्या नीट पाहायला हव्या. एखादं नाणं हातात घेतलं की सर्वात आधी हे समजतं की त्या काळात कोण राजा होता आणि कुठल्या प्रदेशावर त्याची सत्ता होती. नाण्यावरची चिन्हं पाहिली की त्या काळात कोणता धर्म किंवा देवतांना महत्त्व होतं हे लक्षात येतं. नाणं सोनं, चांदी की तांब्याचं आहे, यावरून त्या राज्याची आर्थिक स्थिती आणि व्यापार किती मजबूत होता हे कळतं. काही नाण्यांवरची भाषा आणि लिपी पाहून त्या काळात लोक कोणती भाषा वापरत होते हेही समजतं. साध्या भाषेत सांगायचं तर, नाणं म्हणजे त्या काळाचं ओळखपत्र असतं – जे राजकारण, धर्म, व्यापार आणि समाजजीवन सगळं थोडक्यात सांगून जातं.

शिलालेख – दगडावर कोरलेली सत्यकथा

शिलालेख म्हणजे साध्या भाषेत सांगायचं तर दगडावर कोरून ठेवलेली गोष्ट, जी वर्षानुवर्षं तशीच टिकून राहते. कागद फाटतो, पोथ्या हरवतात; पण दगडावर कोरलेलं शब्द सहज नाहीसं होत नाही. म्हणूनच शिलालेखांना इतिहासाची सत्यकथा म्हटलं जातं. बहुतेक शिलालेख राजांनी किंवा राज्यकर्त्यांनी कोरून घेतलेले असतात, ज्यातून त्यांच्या आज्ञा, धर्मधोरणं, दानधर्म, युद्धविजय किंवा लोकांसाठी केलेली कामं कळतात. हे शिलालेख वाचताना असं वाटतं, जणू त्या काळातला राजा आपल्याशी थेट बोलतोय.

भारतामध्ये असे अनेक महत्त्वाचे शिलालेख आढळतात. उदा. सम्राट अशोकाचे शिलालेख – हे भारतभर विखुरलेले असून त्यातून अशोकाचा बौद्ध धर्माकडे झालेला कल, अहिंसेचा संदेश आणि प्रजेसाठीची काळजी दिसते. हाथीगुंफा शिलालेख (खारवेल) यात कलिंगराज खारवेलाच्या पराक्रमांची माहिती मिळते. ऐहोल शिलालेख यात चालुक्य राजा पुलकेशी दुसऱ्याच्या विजयांची नोंद आहे, तर मेहरौलीचा लोखंडी स्तंभ शिलालेख गुप्त काळातील राजांची कीर्ती सांगतो. थोडक्यात सांगायचं तर, शिलालेख म्हणजे इतिहासाचा असा पुरावा आहे जो काळ कितीही बदलला तरी खोटं बोलत नाही.

लेण्या, स्तूप आणि अवशेष: रोजच्या जीवनाचा आरसा

अजिंठा-एलोरा, कार्ले-भाजेच्या लेण्या, सांची स्तूप – हे सगळं पुरातत्त्वीय स्रोत आहेत.

लेण्या, स्तूप आणि अवशेष पाहिले की लगेच जाणवतं की ही फक्त जुनी बांधकामं नाहीत, तर त्या काळातल्या माणसांच्या जगण्याच्या खुणा आहेत. डोंगरात खोदलेल्या लेण्या पाहिल्या की त्या काळातले साधू-भिक्षू कसे राहत होते, शिक्षण कसं दिलं जायचं आणि धर्मजीवन किती शिस्तबद्ध होतं हे कळतं. स्तूपांमधून बौद्ध धर्माची विचारधारा, श्रद्धा आणि लोकांची आस्था समजते. तर एखाद्या जागेवर सापडलेले अवशेष – जसं की घरांचे पाया, भिंती, भांडी किंवा रस्त्यांचे अवशेष – यावरून त्या काळातली वस्ती, शहररचना आणि लोकांचं दैनंदिन जीवन कसं होतं याची कल्पना येते. थोडक्यात सांगायचं तर, लेण्या, स्तूप आणि अवशेष हे भूतकाळाचं जिवंत चित्र उभं करणारे पुरातत्त्वीय पुरावे आहेत.

जगातील प्रसिद्ध लेण्या, स्तूप आणि अवशेष यांची माहिती

थोडक्यात सांगायचं तर, जगभरात सापडलेल्या लेण्या, स्तूप आणि अवशेष हे मानवाच्या धार्मिक श्रद्धा, संस्कृती आणि प्राचीन जीवनशैलीचे जिवंत पुरावे आहेत.

itihasika07 वर नेहमी सांगितलं जातं –
“माणूस गेला, पण त्याने उभारलेली रचना इतिहास बनून उभी राहिली.”

साहित्यिक स्रोत – शब्दांत जिवंत झालेला भूतकाळ

पुरातत्त्वीय स्रोत मूक असतात, पण साहित्यिक स्रोत बोलके असतात.

साहित्यिक स्रोत म्हणजे काय?

साहित्यिक स्रोत म्हणजे साध्या भाषेत सांगायचं तर ज्या गोष्टी माणसांनी लिहून ठेवल्या आणि ज्यातून आपल्याला भूतकाळ कळतो, त्या सगळ्या. जेव्हा कागद, ताडपत्र, भोजपत्र किंवा पोथ्यांमध्ये राजे, युद्धं, समाजजीवन, धर्म, नियम किंवा दैनंदिन घडामोडी लिहून ठेवल्या गेल्या, तेच साहित्यिक स्रोत बनतात. यात धार्मिक ग्रंथ, राजदरबारी इतिहास, प्रवासवर्णनं, कायदे, पत्रं – सगळं येतं. हे स्रोत वाचताना असं वाटतं, जणू त्या काळातली माणसं आपल्याशी बोलत आहेत. थोडक्यात सांगायचं तर, ज्या शब्दांतून भूतकाळ जिवंत होतो, तेच साहित्यिक स्रोत.

यात काय येत?

– वेद
– उपनिषदे
– रामायण
– महाभारत
– पुराणे
– बौद्ध ग्रंथ
– जैन ग्रंथ
– राजदरबारी इतिहासग्रंथ

धार्मिक ग्रंथातून समजणारा समाज आणि संस्कृती

आपण अनेकदा धार्मिक ग्रंथ फक्त पूजा-पाठापुरते मर्यादित मानतो, पण खरं सांगायचं तर ते इतिहासासाठीही खूप महत्त्वाचे आहेत. वेद, रामायण, महाभारत, पुराणे, बौद्ध व जैन ग्रंथ यांत देव-देवतांबरोबरच त्या काळातली माणसं कशी जगत होती, समाजाची रचना कशी होती, राजांची कर्तव्यं काय होती आणि नियम कसे पाळले जायचे हे सगळं दिसतं. या ग्रंथांतून स्त्री-पुरुष नातेसंबंध, शिक्षणपद्धती, युद्धपद्धती आणि धार्मिक विचार समजतात. थोडक्यात सांगायचं तर, धार्मिक ग्रंथ हे श्रद्धेचे ग्रंथ असले तरी त्यातून त्या काळाचा समाज, संस्कृती आणि जीवनशैली यांचा इतिहास उलगडतो.

बौद्ध आणि जैन साहित्य

बौद्ध आणि जैन साहित्य आपल्याला राजे-राजवाड्यांपेक्षा सामान्य माणसाचं जगणं जास्त स्पष्टपणे दाखवतं. बौद्ध साहित्यात त्रिपिटक, जातक कथा, धम्मपद यांसारखे ग्रंथ येतात, ज्यांत बुद्धांचे उपदेश तर आहेतच, पण त्या काळातली गावे, व्यापारी, स्त्रिया, शिक्षण आणि सामाजिक नातेसंबंध यांचंही चित्र दिसतं. त्याचप्रमाणे जैन साहित्यात आगम ग्रंथ, कल्पसूत्र यांसारख्या लिखाणातून अहिंसा, साधेपणा, नैतिकता यांसोबत लोकांचा दैनंदिन व्यवहार, व्यापार आणि समाजरचना कशी होती हे समजतं. थोडक्यात सांगायचं तर, बौद्ध आणि जैन साहित्य हे इतिहासासाठी मौल्यवान आहे, कारण ते त्या काळातल्या सामान्य माणसाचा आवाज आपल्यापर्यंत पोहोचवतं.

अश्याच इतिहासाच्या स्त्रोतातून जगासमोर आलेल्या बौद्ध धर्म संस्थापक गौतम बुद्ध यांना बोधी कशी प्राप्त झाली? आणि ते कसे सिद्धार्थ वरून बुध्द झाले? जाणून घ्या itihasika07 सोबत.`

बोधी दिन : 8 गोष्टी ज्यामुळे सिद्धार्थ ‘बुद्ध’ झाले – बोधी दिनाची हृदयस्पर्शी कथा

दरबारी इतिहासकार: राजाची कीर्ती आणि शासनाची झलक

अकबराचा अबुल फजल – ‘अकबरनामा’
औरंगजेबाचा ‘मआसिर-ए-आलमगीर’

हे ग्रंथ वाचताना लक्षात ठेवायला हवं –
हे राजाच्या बाजूने लिहिलेले असतात. त्यामुळे थोडा सावधपणा हवा.

दरबारी इतिहासकार म्हणजे असे लोक जे राजांच्या दरबारात राहून त्यांच्या काळातला इतिहास लिहायचे. राजाचे पराक्रम, विजय, राज्यव्यवस्था, धर्मधोरणं आणि महत्त्वाच्या घटना हे सगळं ते लिहून ठेवायचे. अकबराच्या दरबारात अबुल फजलने लिहिलेला अकबरनामा किंवा औरंगजेबाच्या काळातील मआसिर-ए-आलमगीर यासारखे ग्रंथ याचीच उदाहरणं आहेत. पण हे लक्षात ठेवायला हवं की दरबारी इतिहासकार राजाच्या आश्रयाखाली असायचे, त्यामुळे अनेक वेळा राजाचं कौतुक जास्त आणि उणिवांवर कमी प्रकाश टाकलेला दिसतो. म्हणूनच इतिहास समजून घेताना त्यांच्या लिखाणाकडे आदराने, पण थोड्या सावध नजरेने पाहावं लागतं.

म्हणूनच इतिहासकार एकाच स्रोतावर विश्वास ठेवत नाही, हे itihasika07 ने नेहमी अधोरेखित केलंय.

परकीय स्रोत: बाहेरच्या माणसाच्या नजरेतून भारत

हा भाग लोकांना फार रंजक वाटतो. आता ते कशामुळ ते बघूया.

परकीय स्रोत म्हणजे काय?

परकीय स्रोत म्हणजे भारताबाहेरून आलेल्या लोकांनी भारताबद्दल लिहून ठेवलेली माहिती. हे प्रवासी, व्यापारी, धर्मप्रसारक किंवा अभ्यासक होते, जे भारतात फिरले, इथलं समाजजीवन पाहिलं आणि आपल्या अनुभवावरून लिखाण केलं. त्यांनी राजे, शहरं, लोकांची राहणी, धर्म, शिक्षण, व्यापार आणि चालीरीती यांचं वर्णन केलं आहे. कधी कधी त्यांच्या दृष्टिकोनात फरक असू शकतो, पण तरीही हे स्रोत महत्त्वाचे आहेत, कारण ते भारताकडे बाहेरच्या माणसाच्या नजरेतून पाहिलेलं चित्र आपल्यासमोर ठेवतात. थोडक्यात सांगायचं तर, परकीय स्रोत म्हणजे आपल्या इतिहासाचं बाहेरून आलेलं साक्षीदार लेखन.

प्रसिद्ध परकीय प्रवासी

– मेगास्थनीज (ग्रीक)

– फाहियान, ह्यूएनत्संग (चिनी)
– अल्बेरुनी (अरबी)
– इब्न बतुता

भारताच्या इतिहासात काही परकीय प्रवासी फार महत्त्वाचे मानले जातात, कारण त्यांनी स्वतः भारतात येऊन इथली परिस्थिती जवळून पाहिली आणि त्यावर लिखाण केलं. ग्रीक प्रवासी मेगास्थनीज याने चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळात भारताचं वर्णन केलं. चिनी प्रवासी फाहियान आणि ह्यूएनत्संग यांनी बौद्ध धर्म, शिक्षणसंस्था आणि समाजजीवनाबद्दल सविस्तर माहिती दिली. अरब विद्वान अल्बेरुनी याने भारतीय धर्म, विज्ञान आणि परंपरांचा अभ्यास करून निष्पक्षपणे लिहिलं. तर इब्न बतुता याने आपल्या प्रवासवर्णनातून भारतातील न्यायव्यवस्था, शहरं आणि लोकांचं जीवन कसं होतं हे सांगितलं. हे सगळे प्रवासी भारताकडे केवळ पाहुणे म्हणून नाही, तर निरीक्षक म्हणून पाहत होते, म्हणून त्यांची नोंद इतिहासासाठी फार मोलाची ठरते.

यांची खासियत काय?

या परकीय प्रवाशांची सगळ्यात मोठी खासियत म्हणजे त्यांनी भारताबद्दल स्वतः पाहिलेलं, अनुभवलेलं लिहून ठेवलं. ते राजाच्या दरबारात बसून लिहिणारे नव्हते, त्यामुळे त्यांच्या लिखाणात सामान्य माणसाचं जगणं, चालीरीती, शिक्षण, धर्म आणि सामाजिक वागणूक दिसते. भारतातल्या गोष्टी त्यांना नवीन वाटायच्या, म्हणून त्यांनी छोट्या-छोट्या बाबीही नोंदवून ठेवल्या. त्यामुळे आज आपल्याला त्या काळातील भारताचं चित्र एका वेगळ्या, बाहेरच्या नजरेतून पाहायला मिळतं. थोडक्यात सांगायचं तर, परकीय प्रवासी भारताचा इतिहास सांगताना तटस्थ साक्षीदारासारखे उभे राहतात, हीच त्यांची सगळ्यात मोठी खासियत आहे.

त्यांनी काय लिहिलं
– लोक कसे होते
– स्त्रियांची स्थिती
– शिक्षण
– जातिव्यवस्था
– शहरांची रचना

ह्यूएनत्संगने भारतातल्या विद्यापीठांचं वर्णन केलं. नालंदा विद्यापीठाचं वैभव त्याच्यामुळेच आपल्याला कळलं.

परकीय स्रोत थोडे निष्पक्ष वाटतात, पण त्यांच्याही संस्कृतीचा प्रभाव त्यांच्या लिखाणावर असतो – हे विसरून चालत नाही.

स्रोतांचा अभ्यास करताना काळजी का घ्यावी?

इतिहास म्हणजे गणित नाही.

एकच घटना तीन स्रोतांत वेगवेगळी दिसू शकते.

म्हणून इतिहासकार –
– पुरातत्त्वीय
– साहित्यिक
– परकीय

हे तिन्ही स्रोत एकत्र पाहतो.

एकट्या स्रोतावर विश्वास ठेवला, तर इतिहास चुकीचा होऊ शकतो.

इतिहासाचा अभ्यास करताना सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सगळे स्रोत अगदी तंतोतंत आणि पूर्णपणे सत्य सांगतातच असं नाही, हे समजून घेणं. प्रत्येक स्रोत एखाद्या विशिष्ट काळात, विशिष्ट माणसाने आणि विशिष्ट उद्देशाने तयार केलेला असतो. त्यामुळे त्या माणसाचा विचार, श्रद्धा, राजकीय बाजू किंवा वैयक्तिक मत त्यात नकळत येऊ शकतं. उदाहरणार्थ, दरबारी इतिहासकार राजाच्या आश्रयाखाली लिहित असल्यामुळे अनेक वेळा राजाचं कौतुक जास्त आणि उणिवा कमी दिसतात. त्यामुळे अशा स्रोतांकडे डोळसपणे पाहणं गरजेचं असतं.

तसंच, धार्मिक ग्रंथांचा उद्देश प्रामुख्याने श्रद्धा आणि नीती शिकवण्याचा असतो, इतिहास लिहिण्याचा नसतो. त्यामुळे त्यातल्या घटना, व्यक्ती किंवा कालखंड थेट इतिहास म्हणून स्वीकारण्याआधी त्यांचा अर्थ लावावा लागतो. परकीय प्रवाशांनी लिहिलेलं लिखाणसुद्धा त्यांच्या स्वतःच्या संस्कृतीच्या चष्म्यातून पाहिलेलं असतं. एखादी गोष्ट त्यांना विचित्र वाटली, म्हणून त्यांनी ती अतिशयोक्तीने मांडलेली असण्याची शक्यता असते.

याच कारणामुळे इतिहासकार कधीच एकाच स्रोतावर विश्वास ठेवत नाही. तो पुरातत्त्वीय, साहित्यिक आणि परकीय – असे वेगवेगळे स्रोत एकमेकांशी तुलना करतो. नाणं, शिलालेख, ग्रंथ आणि प्रवासवर्णनं सगळं एकत्र पाहिलं, तरच त्या घटनेचं किंवा काळाचं खरं चित्र समोर येतं. जर काळजी न घेता स्रोतांचा अभ्यास केला, तर इतिहास चुकीचा, एकांगी किंवा दिशाभूल करणारा ठरू शकतो. म्हणूनच इतिहास समजून घेताना स्रोतांची पार्श्वभूमी, हेतू आणि विश्वासार्हता तपासणं फार गरजेचं असतं, तेव्हाच इतिहास खर्‍या अर्थाने समजतो.

इतिहास का शिकावा? – आजच्या काळातलं महत्व

इतिहास समजला नाही, तर –
– आपण चुका पुन्हा करतो
– आपली ओळख हरवते
– आपली संस्कृती विसरली जाते

इतिहास म्हणजे भूतकाळ नाही, तर वर्तमानाला दिशा देणारा आरसा आहे.

आजच्या काळात इतिहास लोकांना समजणे खूप गरजेचे आहे, कारण तो फक्त भूतकाळात घडलेल्या घटना सांगत नाही, तर आपल्या वर्तमान आणि भविष्यासाठी मार्गदर्शकही ठरतो. जर आपण आपला इतिहास समजून घेतला नाही, तर आपण आपली मुळे, संस्कृती, परंपरा आणि संघर्ष विसरतो. त्यामुळे समाजातील मूल्य, एकता आणि संस्कृतीची ओळख हळूहळू हरवू शकते.

इतिहास समजल्याने आपल्याला चुका टाळण्याची क्षमता मिळते. पूर्वीच्या काळात घडलेल्या युद्ध, धोरण, प्रशासन, सामाजिक असमानता किंवा भ्रष्टाचार यांच्याकडे बघून आपण आजच्या निर्णयांमध्ये सुधारणा करू शकतो. उदाहरणार्थ, शासकांनी काही धोरणं चुकीची केली असतील, तर त्यातून आपल्याला आधुनिक शासन, शिक्षण, सामाजिक न्याय यासाठी मार्ग मिळतो.

आजच्या डिजिटल आणि वेगवान युगात तर इतिहासाचं महत्व अजून वाढलं आहे. माहिती त्वरित पसरते, पण तिचा संदर्भ, कारण आणि परिणाम कळला नाही, तर लोक गोंधळात पडू शकतात किंवा चुकीच्या माहितीवर विश्वास ठेवू शकतात. इतिहास समजल्याने आपण माहितीला योग्य संदर्भ देऊ शकतो, समाजातील सुधारणा समजू शकतो आणि भविष्याच्या निर्णयांमध्ये विचारपूर्वक वागतो.

थोडक्यात सांगायचं तर, इतिहास फक्त पुस्तकातील कथा नाही, तर आपल्या ओळखीचा आरसा, शिक्षणाचा स्रोत आणि भविष्य घडवण्याचं साधन आहे. त्यामुळे लोकांनी इतिहास समजून घेणे हे केवळ शाळेतील अभ्यास नाही, तर आजच्या जगात जागरूक, शहाणे आणि जबाबदार नागरिक होण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

FAQ (High Search Questions)

1. भारतीय इतिहासाचे मुख्य स्रोत कोणते आहेत?
   भारतीय इतिहासाचे मुख्य स्रोत म्हणजे पुरातत्त्वीय, साहित्यिक आणि परकीय स्रोत. यामध्ये नाणी, शिलालेख, लेण्या, स्तूप, ग्रंथ आणि परकीय प्रवाशांचे लिखाण येतात.
2. पुरातत्त्वीय स्रोत म्हणजे काय?
   पुरातत्त्वीय स्रोत म्हणजे जमिनीतून किंवा वास्तूतून मिळालेले भूतकाळाचे पुरावे, जसे नाणी, शिलालेख, मूर्ती, लेण्या, स्तूप आणि इतर अवशेष.
3. साहित्यिक स्रोतांची उदाहरणे कोणती आहेत?
   साहित्यिक स्रोतांमध्ये येतात वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत, पुराणे, त्रिपिटक, आगम, राजदरबारी ग्रंथ, पत्रव्यवहार.
4. परकीय स्रोतांचा इतिहास अभ्यासात कसा उपयोग होतो?
   परकीय स्रोत म्हणजे भारताबाहेरून आलेल्या प्रवाशांनी किंवा विद्वानांनी लिहिलेली माहिती. हे स्रोत भारताकडे बाहेरच्या दृष्टिकोनातून भूतकाळ समजण्यास मदत करतात, जसे फाहियान, ह्यूएनत्संग, अल्बेरुनी, मेगास्थनीज यांनी लिहिलेली माहिती.
5. इतिहास का शिकावा?
   इतिहास शिकल्याने आपल्याला भूतकाळाची माहिती मिळते, चुका टाळता येतात, संस्कृती जपता येते आणि भविष्याच्या निर्णयात मार्गदर्शन मिळते.

इतिहास जपा, कारण तोच आपली ओळख आहे

भारतीय इतिहासाचे स्रोत हे तीन खांब आहेत –
– पुरातत्त्वीय
– साहित्यिक
– परकीय

हे तिन्ही मिळूनच भारताचा खरा इतिहास उभा राहतो.

आज आपण हा मुद्दा समजून घेतला, उद्या आपणच कुणाला तरी समजावून सांगू –
हीच खरी इतिहासाची साखळी आहे.

(हा लेख itihasika07 च्या विचारधारेनुसार – इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लिहिलेला आहे.)

जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल,
▶ Itihasika07 ला Follow करा
▶ ही पोस्ट इतरांपर्यंत पोहोचवा
▶ आणखी अशा प्रेरणादायी कथा वाचा