संत गाडगे बाबा कोण होते? | स्वच्छतेपासून समाजक्रांतीपर्यंतचा प्रवास

प्रस्तावना: देव शोधणारा नव्हे, माणूस जागवणारा संत

तो देव शोधायला निघाला नव्हता. तो मंदिर बांधायला निघाला नव्हता. त्याच्या हातात शंख-घंटा नव्हत्या, अंगावर रेशमी वस्त्र नव्हते. त्याच्या हातात होती एक साधी झाडू, आणि मनात होती समाज बदलायची आग. हा माणूस म्हणजे संत गाडगे बाबा.

आज आपण मोठमोठ्या घोषणा देतो. स्वच्छतेच्या मोहिमा जाहीर करतो. पण प्रत्यक्षात खाली वाकून घाण उचलणारे हात किती? गाडगे बाबांनी बोलण्याआधी कृती केली. म्हणूनच त्यांचे आयुष्य केवळ इतिहास नाही, तर आजही आपल्या अंगावर शहारे आणणारी जिवंत कहाणी आहे. ITIHASIKA07 च्या माध्यमातून अशा अस्सल मातीतील संतांची गोष्ट सांगणं, हाच आमचा खरा हेतू आहे.

अस्वस्थ मनातून जन्मलेला संत

माणूस संत कसा होतो? काही जण ध्यानधारणेत बसून संत होतात, काही जण ग्रंथ वाचून संत होतात, तर काही जण दुःखाच्या आगीत होरपळून संत होतात. संत गाडगे बाबा तिसऱ्या वाटेने घडलेले संत होते. त्यांनी दुःख फक्त पाहिलं नाही, तर ते मनात साठवलं. आणि त्या दुःखातूनच त्यांच्या विचारांची मशाल पेटली.

गावागावात फिरताना त्यांना दिसायची उपासमार. लहान मुलं अर्धपोटी, अंगावर फाटकी कपडं. आजारी माणसं उपचाराअभावी तडफडताना. गलिच्छ वस्त्या, उघड्या गटारी, सडलेला कचरा. हे सगळं पाहून त्यांचं मन शांत बसू शकत नव्हतं.

ते असं म्हणायचे, “देव जर खरंच सर्वत्र असेल, तर ही घाण, ही भूक, ही वेदना का?” हा प्रश्न त्यांच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू ठरला. आणि ह्याच प्रश्नातून जन्माला आला एक वेगळा संत—जो प्रवचन कमी आणि काम जास्त करायचा.

त्यांच्या बोलण्यात आक्रस्ताळेपणा नव्हता, पण ठामपणा होता. त्यांची भाषा कठीण नव्हती, पण ती थेट काळजात घुसायची. म्हणूनच गाडगे बाबा लोकांना समजले, भिडले आणि आठवले गेले.

सामान्य माणसाशी नातं: गावकुसाबाहेरचं सत्य

आपल्या गावात देवळासमोरची जागा नेहमी झाडलेली असते. सण-उत्सवाच्या दिवशी दिवे, पताका, तोरणं लावलेली असतात. पण थोडं पुढं गेलं की कचऱ्याचे ढीग, उघडी शौचालयं, सडलेलं पाणी. ही दुटप्पी मानसिकता गाडगे बाबांना बोचायची.

ते गावात आले की सरपंचाला, पुजाऱ्याला, गावकऱ्यांना वेगळं बोलवत नसत. ते सरळ झाडू उचलायचे. आणि लोकांना विचार करायला भाग पाडायचे. “देवळात स्वच्छता ठेवता, मग गावात का नाही?” हा प्रश्न कोणालाच चुकवता यायचा नाही.

गाडगे बाबांचं मोठेपण इथेच दिसतं. त्यांनी कधी उपदेशाच्या थापा मारल्या नाहीत. त्यांनी स्वतः उदाहरण दिलं. त्यामुळे सामान्य माणूस त्यांच्याशी जोडला गेला. कारण हे बोलणं पुस्तकातलं नव्हतं, तर मातीतलं होतं.

जीवनप्रवास: डेबूजी ते गाडगे बाबा

२३ फेब्रुवारी १८७६ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील शेणगाव या छोट्याशा गावात डेबूजी झिंगराजी जानोरकर यांचा जन्म झाला. घरची परिस्थिती बेताची होती. आई-वडील कष्टकरी. शिक्षण फारसं झालं नाही, पण डोळे उघडे होते आणि मन जागं होतं.

लहानपणीच त्यांनी समाजातील विषमता पाहिली. काही घरं संपन्न, तर काही घरं कायम उपाशी. काही लोक धर्माच्या नावावर पैसा उधळताना, तर काही लोक उपचाराअभावी मरताना. या सगळ्याचा परिणाम त्यांच्या मनावर खोलवर झाला.

तरुणपणी त्यांनी संसार केला. पण संसारात रमणं त्यांच्या नशिबात नव्हतं. मनात अस्वस्थता वाढत गेली. शेवटी त्यांनी घर सोडलं. अंगावर फाटकी कपडं, डोक्यावर टोपी आणि हातात झोळी घेऊन ते गावोगाव फिरू लागले.

लोक त्यांना फकीर म्हणू लागले. काहींनी वेड्यात काढलं. पण हा फकीर वेगळा होता. तो भीक मागत नव्हता; तो प्रश्न विचारत होता. आणि प्रश्न विचारणारा माणूस समाजाला नेहमीच धोकादायक वाटतो.

गावोगावचे प्रसंग: लोकांचा विरोध, बदल आणि स्वीकार

गाडगे बाबा एखाद्या गावात आले की सगळ्यांना आनंद व्हायचा असं नाही. अनेक गावांत सुरुवातीला त्यांना हिणवण्यात आलं. “हा काय आपल्याला शिकवणार?” “हा फकीर आपला धर्म बुडवणार” अशा कुजबुजी सुरू व्हायच्या. काही ठिकाणी तर लोकांनी त्यांना गावाबाहेर थांबायला सांगितलं.

एका गावात बाबा रस्ते झाडत होते. तेव्हा काही लोक म्हणाले, “आमचं काम आमच्या बायका करतील.” बाबा शांतपणे हसले आणि म्हणाले, “मग स्वच्छतेची जबाबदारी सगळ्यांची नसते का?” हा प्रश्न ऐकून लोक गप्प झाले. दुसऱ्या दिवशी तेच लोक झाडू घेऊन पुढे आले.

अशा लहान-लहान प्रसंगातून मोठा बदल घडत गेला. लोकांना कळलं, बाबा विरोधासाठी नाही तर भल्यासाठी आले आहेत. विरोधाचं रूपांतर हळूहळू आदरात झालं.

संवादातून परिवर्तन: बाबा आणि गावकरी

एका कीर्तनानंतर एक तरुण बाबांना म्हणाला, “बाबा, देव नाही म्हणता, मग भीती कशाची ठेवायची?” बाबा म्हणाले, “देवावर विश्वास ठेव, पण अंध होऊ नकोस. माणसावर प्रेम ठेव, तेच खरं देवपूजन.”

हा संवाद त्या तरुणाचं आयुष्य बदलणारा ठरला. तो पुढे गावात स्वच्छतेचा पुढाकार घेणारा कार्यकर्ता बनला. असे असंख्य तरुण गाडगे बाबांच्या संपर्कात येऊन बदलले.

ITIHASIKA07 साठी हे संवाद महत्त्वाचे आहेत, कारण इतिहास माणसांमधील अशाच भेटीतून घडतो.

झाडूचे प्रतीक: स्वच्छतेतून विचारांची क्रांती

गाडगे बाबांच्या हातातली झाडू म्हणजे केवळ स्वच्छतेचं साधन नव्हतं, ती एक जिवंत शिकवण होती. ते ज्या गावात जायचे, तिथं आधी रस्ते झाडायचे. देवळाचा परिसर, धर्मशाळा, सार्वजनिक विहीर—सगळं साफ करायचे.

लोक सुरुवातीला हसायचे. “हा काय वेडा आहे?” असं म्हणायचे. पण बाबा शांतपणे काम करत राहायचे. त्यांच्या चेहऱ्यावर ना राग, ना अहंकार. फक्त कामात तल्लीनता.

हळूहळू लोक थांबून पाहू लागले. काही जण हातभार लावू लागले. आणि इथूनच बदलाची सुरुवात व्हायची. गाडगे बाबांना हाच बदल हवा होता—आदेशाने नाही, तर प्रेरणेने.

आज आपण ‘स्वच्छ भारत अभियान’ मोठ्या अभिमानाने सांगतो. पण गाडगे बाबा हे अभियान शंभर वर्षांपूर्वी जगत होते. ITIHASIKA07 ला वाटतं, ही गोष्ट प्रत्येक मराठी घरात, प्रत्येक शाळेत पोहोचली पाहिजे.

महिलांविषयीचा दृष्टिकोन

त्या काळात स्त्रियांकडे दुय्यम नजरेने पाहिलं जायचं. गाडगे बाबांनी यालाही विरोध केला. ते म्हणायचे, “घर स्वच्छ ठेवायचं काम बाईचं नाही, घरातल्या सगळ्यांचं आहे.”

महिलांना शिक्षण, सन्मान आणि माणूस म्हणून जगण्याचा हक्क आहे, हे ते सातत्याने सांगत.

अंधश्रद्धेविरुद्धचा लढा: देव नव्हे, माणूस मोठा

त्या काळात नवस, बळी, कर्मकांड मोठ्या प्रमाणावर चालायचं. देवासाठी कोंबड्या, बोकड कापले जात. गाडगे बाबांनी याला थेट विरोध केला.

ते निर्भीडपणे म्हणायचे, “देव दयाळू असेल, तर तो रक्त का मागेल?” हे शब्द अनेकांना झोंबायचे. काही जण त्यांच्यावर चिडायचे, काही जण त्यांना विरोध करायचे.

पण बाबा कधीच मागे हटले नाहीत. ते कीर्तन करत. पण त्या कीर्तनात देवापेक्षा माणुसकी मोठी असायची. त्यांच्या कीर्तनात संस्कृत नव्हतं, पण अनुभव होतं. म्हणूनच सामान्य माणूस त्यांच्या मागे उभा राहिला.

आजच्या भारतात गाडगे बाबा

आज सोशल मीडिया आहे, मोहिमा आहेत, घोषणा आहेत. पण प्रत्यक्ष काम किती? गाडगे बाबा असते तर कदाचित ते पोस्ट टाकले नसते, पण रस्ता झाडला असता.

त्यांचा विचार आजही तितकाच लागू आहे—स्वच्छता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, माणुसकी. ITIHASIKA07 चा ठाम विश्वास आहे की गाडगे बाबांचा विचार हा केवळ इतिहास नाही, तो भविष्याचा मार्ग आहे.

समाजकार्य: दान, शिक्षण आणि आरोग्य

कीर्तनातून मिळालेला पैसा गाडगे बाबांनी स्वतःसाठी कधीच ठेवला नाही. शिक्षणासाठी त्यांनी शाळांना मदत केली. दवाखान्यांसाठी औषधं दिली. धर्मशाळांसाठी जमीन घेतली.

अमरावती, वर्धा, पंढरपूर या ठिकाणी त्यांच्या मदतीचे ठसे आजही दिसतात. पण त्यांनी कधी नाव लावू दिलं नाही. प्रसिद्धी नको होती. त्यांना फक्त कामाचं समाधान हवं होतं.

आज जिथं मदत करताना आधी फोटो काढला जातो, तिथं गाडगे बाबांनी मदत करून विसरण्याचं तत्त्व पाळलं. ITIHASIKA07 अशाच निःस्वार्थ समाजकार्याची आठवण करून देतो.

शिक्षणावरचा ठाम विश्वास

गाडगे बाबा शिक्षणाला फार महत्त्व देत. ते म्हणायचे, “अज्ञान हीच खरी अंधश्रद्धा.” म्हणूनच त्यांनी अनेक शाळांना मदत केली. गरीब मुलांना वही-पुस्तकं दिली.

एका गावात त्यांनी पाहिलं की मुलं शाळेत जात नाहीत. त्यांनी पालकांना बोलावून विचारलं. पालक म्हणाले, “पोटासाठी कामाला पाठवतो.” बाबा म्हणाले, “आज पोट भरेल, पण उद्या डोकं उपाशी राहील.” हे शब्द आजही लागू पडतात.

संत गाडगे बाबा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : प्रत्यक्ष भेटी व वैचारिक संवाद

संत गाडगे बाबा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे समकालीन होते आणि दोघांची प्रत्यक्ष भेट अनेक वेळा झाली होती, याबाबत मराठी चरित्रसाहित्य आणि अभ्यासकांमध्ये एकमत आहे. बाबासाहेबांनी गाडगे बाबांच्या समाजप्रबोधनाच्या कार्याचा आदर केला होता, तर गाडगे बाबांनी बाबासाहेबांच्या शिक्षण, हक्क आणि संविधानात्मक लढ्याला पाठिंबा दिला होता. दोघेही सामाजिक परिवर्तनासाठी काम करत होते, मात्र त्यांची कार्यपद्धती वेगळी होती.

गाडगे बाबा अंधश्रद्धा, अस्वच्छता आणि दारिद्र्याविरुद्ध प्रत्यक्ष कृतीतून लढत होते, तर बाबासाहेब आंबेडकर अन्याय आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध कायदा, शिक्षण आणि संघटनेच्या माध्यमातून संघर्ष करत होते. त्यामुळे त्यांच्या भेटी या औपचारिक नसून, विचारांची देवाणघेवाण करणाऱ्या होत्या. अभ्यासकांच्या मते, या भेटींमध्ये समाजातील दुर्बल घटकांची स्थिती, शिक्षणाचे महत्त्व आणि माणसाच्या मानसिक गुलामगिरीबद्दल चर्चा झाली असावी.

दोघांमधील नेमके शब्दशः संवाद अधिकृत दस्तऐवजांत उपलब्ध नसले, तरी त्यांच्या विचारसरणीवरून एक गोष्ट स्पष्ट दिसते—गाडगे बाबांना माणसाचे मन बदलायचे होते, तर बाबासाहेबांना त्या बदलाला कायद्याची आणि संविधानाची ताकद द्यायची होती. म्हणूनच अनेक इतिहासकार असे मानतात की, प्रत्यक्ष संवादापेक्षा त्यांचा वैचारिक संवाद अधिक प्रभावी आणि दूरगामी ठरला.

थोडक्यात, संत गाडगे बाबा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भेट म्हणजे कृती आणि संविधान, समाजप्रबोधन आणि सामाजिक न्याय, माणुसकी आणि हक्क यांची एकत्र आलेली शक्ती होती. म्हणूनच हे दोघे स्वतंत्र मार्गाने चालले असले, तरी भारतीय समाजाच्या मुक्तीचा प्रवास त्यांनी एकमेकांना पूरक ठरवत पुढे नेला.

आजच्या काळातील महत्त्व: एक माणूस काय बदलू शकतो?

आजचा तरुण विचारतो, “एकट्याने काय फरक पडतो?” गाडगे बाबांचं आयुष्य ह्याच प्रश्नाचं उत्तर आहे.

स्वच्छतेचा अर्थ बदलणं, धर्माची व्याख्या बदलणं, दानाची दिशा बदलणं—हे सगळं एका माणसाने केलं. आज अंधश्रद्धा वेगळ्या रूपात आहे. तेव्हा नवस होते, आज अफवा आहेत. पण मूळ प्रश्न तोच आहे—आपण विचार करतो का?

ITIHASIKA07 चा उद्देश हाच आहे—इतिहास केवळ वाचण्यासाठी नाही, तर जगण्यासाठी आहे.

वैचारिक वारसा आणि प्रेरणा

गाडगे बाबांनी कोणताही मठ स्थापन केला नाही. कोणतीही शिष्यपरंपरा उभी केली नाही. पण त्यांनी विचारांचा वारसा दिला.

आज अनेक समाजसेवक, शिक्षक, कार्यकर्ते नकळत गाडगे बाबांच्याच पावलावर पाऊल टाकत आहेत.

आजचा आरसा

२० डिसेंबर १९५६ रोजी संत गाडगे बाबा गेले. पण त्यांनी मागे सोडलेला प्रश्न आजही जिवंत आहे—“तू देव शोधतोयस की माणूस?”

आज आपण स्वच्छतेबद्दल बोलतो, अंधश्रद्धेविरुद्ध आवाज उठवतो, माणुसकी जपतो—तेव्हा नकळत आपण गाडगे बाबांचेच वारसदार बनतो.

जर हा लेख वाचून तुमच्यात थोडीही अस्वस्थता निर्माण झाली, तर गाडगे बाबांचा विचार जिवंत आहे असं समजा. आणि ITIHASIKA07 साठी हेच सर्वात मोठं समाधान आहे.

FAQs

Q1. गाडगे बाबा कोण होते?
गाडगे बाबा हे महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक, संत आणि अंधश्रद्धा विरोधी विचारवंत होते.

Q2. गाडगे बाबा झाडू का वापरत असत?
स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी आणि कृतीतून संदेश देण्यासाठी.

Q3. गाडगे बाबा कोणत्या गोष्टींना विरोध करत होते?
अंधश्रद्धा, जातिभेद, कर्मकांड आणि अस्वच्छता.

Q4. गाडगे बाबा यांचे मुख्य विचार कोणते होते?
मानवता, स्वच्छता, शिक्षण आणि समाजसेवा.

Q5. गाडगे बाबा जयंती कधी साजरी केली जाते?
२३ फेब्रुवारी रोजी.

हा लेख शेअर करा, चर्चा करा आणि सर्वात महत्त्वाचं—कृती करा. कारण गाडगे बाबा बोलून नव्हे, करून दाखवून गेले.

जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल,
▶ Itihasika07 ला Follow करा
▶ ही पोस्ट इतरांपर्यंत पोहोचवा
▶ आणखी अशा प्रेरणादायी कथा वाचा