महार रेजिमेंट|1 ऑक्टोबर|गौरवशाली इतिहास आणि वारसा|ITIHASIKA07

महार रेजिमेंट: भारतीय लष्करी इतिहासाचा अभिमान

महार रेजिमेंटचा परिचय

भारतीय लष्करी इतिहासात महार रेजिमेंटचे स्थान अद्वितीय आहे; कारण ही एकमेव अशी रेजिमेंट आहे जिच्यात देशभरातील विविध समुदायांतील सैनिकांचा समावेश आहे. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळात स्थापन झालेली ही रेजिमेंट १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी अधिकृतपणे भारतीय लष्कराचा भाग बनली. आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत मोलाची भूमिका बजावणाऱ्या अनेक युद्धांमधील अतुलनीय शौर्य आणि बलिदानाशी या रेजिमेंटचा गौरवशाली वारसा जोडलेला आहे. महाराष्ट्र सरकार मुंबईतील ऐतिहासिक ‘गेटवे ऑफ इंडिया’ येथे आयोजित वार्षिक पुरस्कार सोहळ्याद्वारे या रेजिमेंटच्या शौर्याचा अधिकृतपणे गौरव करते. ITIHASIKA07 याच इतिहासाचा अभ्यास करून आपल्या पुढे मांडण्याचा प्रयत्न करते.

शासकीय मान्यता आणि आधुनिक महत्त्व

२०१६ मध्ये या रेजिमेंटने आपला ७५ वा वर्धापन दिन साजरा केला आणि आपल्या सैनिकांचा औपचारिकपणे सन्मान करणारे महाराष्ट्र हे पहिले राज्य सरकार ठरले. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते उद्घाटन झालेला हा कार्यक्रम, एकाच वेळी भूतकाळातील वीरांना श्रद्धांजली वाहणारा आणि भीमा-कोरेगाव घटनेनंतर निर्माण झालेल्या सामाजिक अशांततेच्या पार्श्वभूमीवर दलितांचे मनोधैर्य उंचावणारा एक राजकीय उपक्रमही ठरला.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि लष्करी योगदान

उगम आणि सुरुवातीची युद्धे

भारतीय लष्करात सामील होण्यापूर्वी, १८१८ च्या अँग्लो-मराठा युद्धात महार रेजिमेंटने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वतीने लढा दिला होता. विशेष म्हणजे, ५०० महार सैनिकांनी अत्यंत धैर्याने लढा देत पेशव्यांच्या २८००० सैनिकांच्या मोठ्या फौजेचा पराभव केला होता. हे युद्ध ब्रिटिशांच्या विजयासाठी निर्णायक ठरले आणि रेजिमेंटच्या गौरवशाली इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानले जाते.

महत्त्वाच्या युद्धांमधील भूमिका

या रेजिमेंटने स्वतंत्र्यापूर्वी आणि स्वतंत्र्यांतर युद्धांत महत्त्वपूर्ण कामगिरी बजावली आहे. दुसऱ्या महायुद्धात १ला आणि ३रा महार बटालियन नॉर्थ-वे फ्रंटियर प्रांतात तैनात होता, तर २रा आणि २५वा महार मुख्यत्वे देशांतर्गत सुरक्षिततेसाठी होते. २ऱ्या बटालियनी २४व्या डिव्हिजनसह बर्मामध्ये युद्धात भाग घेतला आणि इराकमध्ये पी.ए.आय. फोर्समध्ये सेवा केली.

विभाजनाच्या काळात रेजिमेंटने पंजाब-काश्मीर सीमा भागातील हिंसाचारात शरणार्थी सुटकेत मोठी मदत केली. १९४७–४८च्या पहिल्या इंडो-पाक युद्धात जम्मू-काश्मीरमध्ये महारांच्या मशीनगन डिटॅचमेंटनी लढाई केली व त्यांना एक महावीर, पाच वीरचक्र व तेरा डिस्पॅचेस के संदर्भात सन्मान मिळाला. त्यानंतरच्या अनेक आंतरराष्ट्रीय शांतता मोहिमांत महार रेजिमेंटचे जवान सहभागी झाले: १९५१ मध्ये करियान युद्धात भारताच्या पक्षात कर्जेवर उभारलेल्या एक कंपनी, १९६१ मध्ये काँगो संघर्ष (यू.एन.ऑपरेशन), १९९३ मध्ये सोमालिया (UNOSOM II) व २०१० मध्ये सुडानमध्ये भागीदार राहिले.

भारत-चीन युद्ध (१९६२):

कठीण भौगोलिक परिस्थिती आणि शत्रूच्या आक्रमणांचा सामना करताना या रेजिमेंटने अतुलनीय शौर्य दाखवून दिले.

भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९७१):

भारताच्या विजयात निर्णायक योगदान दिले आणि निर्भय योद्धे म्हणून आपली प्रतिष्ठा दृढ केली.

श्रीलंकाचे ऑपरेशन पावन

नोएद व गोवा नंतर Mahar Regiment चा महत्त्वाचा सहभाग ऑपरेशन पावन (१९८७) मध्ये झाला. लँसडुक आणि १३व्या महार बटालियनसोबत ४, ८, १३ आणि १९ महार बटालियन श्रीलंका पाठवण्यात आल्या. २५ नोव्हेंबर १९८७ रोजी ८ महार बटालियनच्या मेजर रामास्वामी परिमेश्वरन यांच्या कमांडखालील टोळीवर श्रीलंकेतील लष्करी दहशतीवाद्यांनी हल्ला केला. त्यांनी लढत मोडून परिमेश्वरनने शेवटी परमवीर चक्र मिळवण्यास पात्र कामगिरी बजावली. त्यांनी शत्रूओऱ्यावर धाडसाने हल्ला करून अनेक दहशतीवाद्यांना ठार केले, परंतु त्यांत स्वतःही बळी गेला. त्यांच्या बहादुरीमुळे शत्रूच्या ५ जाळ्या संपवता आल्या.

भीमा-कोरेगावचा वारसा

भीमा-कोरेगावची लढाई ही महार सैनिकांच्या त्या शौर्याची साक्ष देते, जे त्यांनी पेशव्यांविरुद्ध ब्रिटिशांच्या बाजूने लढताना दाखवले होते; कारण पेशव्यांनी दलितांवर जाचक जातीय कायदे लादले होते. १ जानेवारी १८१८ रोजी पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव करण्यात महार सैनिकांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. हा विजय दलित प्रतिकार आणि अभिमानाचे प्रतीक मानला जातो. भीमा-कोरेगाव येथील स्मारक त्या लढाईत शहीद झालेल्या ४९ सैनिकांचा सन्मान करते, ज्यामध्ये महार समाजातील २२ सैनिकांचा समावेश होता.

महत्वाच्या घटनांचा कालखंड (Timeline)

सामाजिक संदर्भ: दलित आणि महार रेजिमेंट

ऐतिहासिक दडपशाही आणि प्रतिकार

१८ व्या शतकात पेशव्यांच्या राजवटीत दलितांना भीषण सामाजिक अत्याचारांचा सामना करावा लागला. कठोर कायद्यांमुळे त्यांना अपमानजनक प्रथांचे पालन करावे लागत असे; उदाहरणार्थ, रस्ते झाडणे किंवा इतरांना आपली थुंकी किंवा पाऊलखुणांमुळे ‘अपवित्र’ होऊ नये म्हणून गळ्यात मडके (थुंकीसाठी) बाळगणे. या पार्श्वभूमीमुळे पेशव्यांच्या सामाजिक जुलमाविरुद्ध महार सैनिकांची निष्ठा ब्रिटिशांकडे वळली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भूमिका

स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील ‘संरक्षण सल्लागार समिती’चे सदस्य असलेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय सैन्यात Mahar Regiment चा समावेश करण्यासाठी जोरदार आग्रह धरला. ते या रेजिमेंटकडे केवळ एक लष्करी दल म्हणून नव्हे, तर दलित सक्षमीकरण आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक म्हणून पाहत होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी त्यांनी भीमा-कोरेगाव स्मारकाला दिलेल्या भेटींमुळे हा दिवस दलितांसाठी एक सांस्कृतिक उत्सव म्हणून दृढ होण्यास मदत झाली.

पारितोषिक व शौर्यपुरस्कार

या रेजिमेंटने भारतीय सैन्यातील उच्चतम वीरता पुरस्कारांसह अनेक गौरव प्राप्त केले आहेत. परमवीर चक्र मिळवणारे या रेजिमेंटमधले एकमेव जवान होते मेजर रामास्वामी परिमेश्वरन (८ महार, ऑपरेशन पावन). त्यांना १९८७ मध्ये त्यांच्या मृत्यूनंतर हा सर्वोच्च वीरचिन्ह प्रदान करण्यात आला. तसेच Mahar Regiment चे दुसरे सर्वोच्च पुरस्कार म्हणजे अशोक चक्र, ज्याचे एकमेव प्राप्तकर्ते सुबेदार सुलेश चंद यादव (१३ महार; राष्ट्रीय सुरक्षा गार्डमध्ये दरम्यान सेवा) आहेत.

याशिवाय या रेजिमेंटने चार महावीर चक्रे जिंकली आहेत: नाईक कृष्णा सोनवणे (१ महार), जवान अंसूया प्रसाद (१० महार), मेजर पुट्टिचंद गणपती (८ महार) आणि लेक्ट. कर्नल गुरबंस सिंह सांघा. पाच सैनिकांना किर्ती चक्र, ३२ जणांना वीर चक्र, ३९ जणांना शौर्य चक्र, २२१ जणांना सेना पदक आणि १०७ जणांना डिस्पॅचमध्ये उल्लेख असा गौरव महार रेजिमेंटचे हिस्से झाला आहे.

महार रेजिमेंटने दोन आर्मी चीफ (सैनिकदलाचे सर्वोच्च कमांडर) आणि अनेक उच्चपदस्थ अधिकारी घडवले आहेत. त्यापैकी जनरल के. व्हि. के. कृष्ण राव (पुर्व आर्मी चीफ, १९८१–८३) आणि जनरल के. सुन्दरजी (आर्मी चीफ, १९८६–८८) हे महार रेजिमेंटचे ध्वजवाहक ठरले. त्यांनतर लष्करप्रमुख ठिकाणांवर लेफ्टिनंट जनरल चेंगप्पा नंदा, जनरल ज्ञान भूषण आणि लेफ्टिनंट जनरल संदीप जैन यांसारखे अधिकारी कार्यरत आहेत.

आधुनिक परिणाम आणि राजकीय पैलू

महाराष्ट्राची विशेष दखल

पुरस्कार आणि सार्वजनिक समारंभांद्वारे या रेजिमेंटला महाराष्ट्राने दिलेली अधिकृत मान्यता, लष्करी शौर्याचा आदर आणि भारताच्या स्वातंत्र्य व संरक्षणातील दलितांचे योगदान यांची दखल घेते.

राजकीय अर्थनिर्वचन

भीमा-कोरेगाव घटनांशी संबंधित तणावानंतर, सरकारी पातळीवर रेजिमेंटचा गौरव करणे ही दलित समुदायाशी सलोखा साधण्याची कृती असल्याचे निरीक्षण अभ्यासक नोंदवतात. यातून लष्करी इतिहास आणि समकालीन अस्मितेचे राजकारण यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतात.

वारसा आणि स्मारके

महार रेजिमेंटच्या शौर्याचा प्रकाश ग्रंथकारिता, स्मारकं आणि सामाजिक स्मरणामध्ये उजळून दिसतो. शैक्षणिक आणि सामजिक लेखकांनी महार रेजिमेंटचा उल्लेख केला आहे – उदा. अर्डीथ बाशम यांच्या Untouchable Soldiers या पुस्तकात महार-माझबी दौलत बारे माहिती आहे, EPW मध्ये कोरेगाव स्मारकांच्या इतिहासावर लेख प्रसिद्ध झाला आहे. ‘डाउन टू अर्थ’ आणि इतर वृत्तपत्रांमध्ये महार सैन्यसेनेच्या योगदानाचे आधुनिक लेखणीनिर्मिती केली जाते.

स्मारकांमध्ये पुणे जिल्ह्यातील भीमा कोरेगाव विजयस्तंभ सर्वात प्रसिद्ध आहे (वर दिलेल्या छायाचित्रात विहंगम देखावा). तसेच सागर (म.प्र.) येथील महार रेजिमेंट संग्रहालय, राजकीय नेत्यांसह इतर ठिकाणी रेजिमेंटल बॅज व माहितीचे प्रदर्शन आहेत. हजारो महार आणि समर्थक १ जानेवारीला कोरेगाव येथे जमतात व जयस्तंभाला पुष्पहार अर्पण करतात. भारतीय लष्करानेही या स्मारकाला मान्यता दिली असून २०२२ मध्ये रेजिमेंटच्या बॅजची स्थापना जयंतीपूर्वी या स्तंभावर करण्यात आली. मुलांमध्ये वीरता आणि देशभक्तीची भावना जागवण्यासाठी महार रेजिमेंटसंबंधित पुस्तके, चित्रपट आणि वृत्तांत प्रकाशित होतात.

निष्कर्ष

Mahar Regiment हे केवळ भारताच्या लष्करी श्रेष्ठत्वाचेच नव्हे, तर सामाजिक न्याय आणि दलित अस्मितेचेही प्रतीक आहे. वसाहतकालीन लढायांपासून ते आधुनिक युद्धांपर्यंतच्या अनेक शतकांमधील या रेजिमेंटच्या सैनिकांचे बलिदान, शोषणाविरुद्धच्या अखंड संघर्षाची साक्ष देते. महाराष्ट्र सरकारने दिलेल्या मान्यतेमुळे हा वारसा जिवंत राहील आणि भावी पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.

Mahar Regiment चा इतिहास आणि सामाजिक संदर्भ समजून घेतल्यास, भारतीय लष्करी इतिहास, जातीव्यवस्थेचे पैलू आणि सन्मान व समानतेसाठी सुरू असलेला निरंतर संघर्ष यांमधील गुंतागुंतीच्या बाबींची सखोल समज मिळते.

प्रमुख स्रोत

• भारतिय लष्कर – महार रेजिमेंट (रेजिमेंटल सेंटर, सागर): रेजिमेंटची अधिकृत संकेतस्थळे आणि प्रकाशने (उदा. “Forefront Forever”) पहावी.
• राजपत्र आणि अभिलेख: Gazette of India (राज्यपालांच्या आदेशांचे प्रकाशन), राष्ट्रीय अभिलेखागारातील संदर्भपत्रे.
• इतिहासकार लेख व पुस्तके: Ardythe Basham, Untouchable Soldiers; White, The Mahar Movement’s Military Component (SAGAR); Kshirasagar, Dalit Movement in India.
• शैक्षणिक जर्नल लेख: EPW मधील “Contesting Power, Contesting Memories”; Down To Earth लेख “India’s Buffalo Soldiers”.
• न्यूज आणि वृत्तपत्र: Indian Express, TIMES ऑफ इंडिया यांसारख्या प्रतिष्ठित वृत्तपत्रांतील महार रेजिमेंटवरील बातम्या (उदा. “Jaystambh decorated…”). तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महार नेता लिखाणे.

FAQs

जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल,
▶ Itihasika07 ला Follow करा
▶ ही पोस्ट इतरांपर्यंत पोहोचवा
▶ आणखी अशा प्रेरणादायी कथा वाचा

▶ Itihasika07 ला Instagram Follow करा
▶ Itihasika07 ला facebook Follow करा
▶ Itihasika07 ला pinterest Follow करा
▶ Itihasika07 whats app channel Follow करा