Nalanda University: जगातील नं.1 आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ, ग्रंथालय, विध्वंस आणि पुनरुज्जीवन

Nalanda University परिचय

जेव्हा आपण जगातील प्रतिष्ठित विद्यापीठांचा विचार करतो, तेव्हा हार्वर्ड, ऑक्सफर्ड आणि स्टॅनफोर्ड यांसारखी नावे त्वरित आठवतात. पण तुम्हाला माहित आहे का की, १५०० वर्षांपूर्वी प्राचीन भारतात एक असे विद्यापीठ अस्तित्वात होते जिथे २० हून अधिक देशांतील विद्यार्थी शिक्षणासाठी येत असत? ही काही सामान्य संस्था नव्हती. येथे प्रवेश परीक्षा घेतल्या जात असत ज्यात केवळ २० ते ३० टक्के उमेदवार उत्तीर्ण होत; या ठिकाणी असंख्य हस्तलिखितांनी समृद्ध असलेली नऊ मजली ग्रंथालय इमारत होती आणि येथे विद्यार्थ्यांना केवळ पाठांतर करण्याऐवजी ज्ञानाचे चिकित्सक विश्लेषण करण्यास प्रोत्साहित केले जात असे.

हे होते नालंदा विद्यापीठ (Nalanda University), जे भारताच्या सध्याच्या बिहार राज्यात स्थित होते. नालंदा विद्यापीठ हे जगातील सर्वश्रेष्ठ बौद्ध शिक्षण केद्र होते.¹ हा प्रदेश आज कमी साक्षरतेच्या दरासाठी ओळखला जात असला, तरी एकेकाळी येथे शिक्षणाचे एक असे महान केंद्र होते ज्याने जगभरातील विद्वानांना आकर्षित केले होते.

नालंदा विद्यापीठाचा वारसा आणि भव्यता

जागतिक शिक्षणाचे केंद्र

सातव्या शतकात नालंदा विद्यापीठ हे जागतिक शिक्षणाचे एक दीपस्तंभ म्हणून उभे होते. ह्युएन त्सांग (Xuanzang) यांसारख्या चिनी प्रवाशांनी या विद्यापीठाची विशाल पायाभूत सुविधा, कठोर प्रवेश परीक्षा आणि अद्वितीय शैक्षणिक संस्कृती यांचे वर्णन केले आहे. उपलब्ध नोंदींनुसार, हे विद्यापीठ विविध प्रदेशांतील विद्यार्थ्यांचे स्वागत करत असे आणि प्रवेश देण्यापूर्वी त्यांची क्षमता तोंडी परीक्षेद्वारे तपासली जात असे. अशा निवडक प्रवेश प्रक्रियेमुळे केवळ अत्यंत सक्षम विद्यार्थ्यांनाच तिथे शिक्षण घेण्याची संधी मिळत असे.

बहुविद्याशाखीय संस्था

नालंदा येथील शिक्षण अत्यंत सर्वसमावेशक होते. विद्यार्थी खगोलशास्त्र आणि भौतिकशास्त्रापासून ते गणित आणि विविध विज्ञान शाखांपर्यंतच्या क्षेत्रांचा अभ्यास करू शकत असत. आजच्या काळाच्या विपरीत, जिथे विद्यार्थी अनेकदा सुरुवातीच्या टप्प्यावरच एखाद्या विशिष्ट विषयात नैपुण्य मिळवण्यावर भर देतात, तिथे या विद्यापीठात अनेक शाखांचा अभ्यास करण्याचे शैक्षणिक स्वातंत्र्य होते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचे सर्वांगीण ज्ञान विकसित होत असे.

नालंदा विद्यापीठातील अध्ययन आणि शैक्षणिक वातावरण

नालंदा विद्यापीठ हे प्राचीन जगातील सर्वात मोठ्या निवासी शिक्षणसंस्थांपैकी एक मानले जाते. येथे सुमारे १०,००० विद्यार्थी शिक्षण घेत होते, त्यापैकी जवळपास ३,००० विद्यार्थी विद्यापीठाच्या वसतिगृहात वास्तव्यास होते. भारतासह चीन, कोरिया, तिबेट आणि इतर अनेक देशांतील विद्यार्थी ज्ञानप्राप्तीसाठी नालंदेत येत असत. त्यामुळे हे विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय शिक्षणकेंद्र म्हणून प्रसिद्ध झाले होते.

नालंदेत प्रवेश मिळवणे सोपे नव्हते. विद्यार्थ्यांना प्रवेशापूर्वी कठीण अशी ‘द्वारपरीक्षा’ उत्तीर्ण करावी लागत असे. या परीक्षेत यशस्वी ठरलेल्या विद्यार्थ्यांनाच विद्यापीठात प्रवेश दिला जात असे. यावरून नालंदेतील शिक्षणाचा दर्जा किती उच्च होता, याची कल्पना येते.

येथील अभ्यासक्रम अत्यंत व्यापक आणि बहुआयामी होता. हीनयान आणि महायान बौद्ध तत्त्वज्ञानासोबतच वेदाध्ययन, अध्यात्मशास्त्र, व्याकरण, हेतुविद्या (तर्कशास्त्र), आयुर्वेद, सांख्यदर्शन, धर्मशास्त्रे, ज्योतिषशास्त्र तसेच पाणिनींच्या व्याकरणसूत्रांचा अभ्यास केला जात असे. विशेषतः बौद्ध ग्रंथ आणि पाणिनींच्या सूत्रसंग्रहाच्या अध्ययनाला मोठे महत्त्व दिले जात होते.

विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणून आचार्य शीलभद्र कार्यरत होते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली धर्मपाल, जिनमित्र, प्रभामित्र, चंद्रपाल, शांतरक्षित, आतिश, आर्यदेव, ज्ञानचंद्र आणि वसुबंधू यांसारखे अनेक विद्वान आचार्य विविध विषयांचे अध्यापन करत होते. विद्यापीठात एकूण सुमारे १,५७० अध्यापक कार्यरत असल्याचे उल्लेख आढळतात.

नालंदेचे वैशिष्ट्य केवळ अध्यापनापुरते मर्यादित नव्हते. विद्यापीठातील विविध सभागृहांमध्ये रात्रंदिवस शास्त्रार्थ, वादविवाद, परिसंवाद, प्रश्नोत्तरे आणि ज्ञानचर्चा सुरू असत. या मुक्त बौद्धिक वातावरणामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये चिकित्सक विचारसरणी, तर्कशक्ती आणि संशोधनाची वृत्ती विकसित होत असे. त्यामुळे नालंदा हे केवळ शिक्षणाचे केंद्र नव्हते, तर ज्ञाननिर्मिती आणि वैचारिक देवाणघेवाणीचे जागतिक व्यासपीठ होते.

स्थापत्यशास्त्राचा चमत्कार आणि बौद्धिक संपदा

प्रसिद्ध नऊ-मजली ​​ग्रंथालय

नालंदाचे एक अत्यंत विस्मयकारक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे प्रचंड, नऊ मजले उंच असलेले ग्रंथालय. प्राचीन नालंदा विद्यापीठाच्या (Nalanda Mahavihara) भव्य ग्रंथालयाला ‘धर्ममायायोग‘ (सत्याचा पर्वत) म्हणून ओळखले जायचे. या ग्रंथालयात तीन मोठ्या बहुमजली इमारती होत्या, 1.रत्नसागर, 2.रत्नरंजक, आणि 3.रत्नोदधी. यापैकी भव्य अशी नऊ मजली आणि मुख्य असणारी इमारत म्हणजे ‘रत्नोदधी‘ होती असे आणि ऐतिहासिक स्त्रोत सांगतात.² यात सर्व विद्या, सर्व शास्त्रे, प्रगत गणितीय साहित्य आणि ज्योतिषशास्त्रावरील पुस्तकांसह हजारो हस्तलिखिते जतन केलेली होती. हे ग्रंथालय केवळ एक इमारत नव्हती, तर ज्ञानाचे एक अथांग विश्व होते—एक असा प्रचंड संग्रह की ज्यातील सर्व ग्रंथ वाचून पूर्ण करण्यासाठी एक आयुष्यही अपुरे पडले असते.

नालंदा विद्यापीठाच्या समृद्ध ग्रंथसंपदेबद्दल अनेक ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये उल्लेख आढळतो. १७व्या शतकातील प्रसिद्ध तिबेटी बौद्ध विद्वान तारानाथ (Taranatha) यांनी त्यांच्या ‘भारतातील बौद्ध धर्माचा इतिहास’ (History of Buddhism in India) या ग्रंथात नालंदाच्या ‘धर्मगंज’ या विशाल ग्रंथालयाचे सविस्तर वर्णन केले आहे. त्यांनी या ग्रंथालयातील रत्नसागर, रत्नरंजक आणि रत्नोदधी या तीन भव्य इमारतींचा विशेष उल्लेख केला आहे.

याशिवाय, ७व्या शतकात नालंदा विद्यापीठात शिक्षण घेतलेल्या चीनी बौद्ध प्रवासी शुआनझांग (ह्यूएन त्सांग) (Xuanzang / Hiuen Tsang) आणि आय-चिंग (Yi-jing) यांनीही आपल्या प्रवासवर्णनांमध्ये नालंदाच्या अद्वितीय ग्रंथसंग्रहाचे आणि बहुमजली इमारतींच्या भव्य रचनेचे तपशीलवार वर्णन नोंदवले आहे. त्यांच्या लेखनामुळे नालंदा हे केवळ शिक्षणाचे केंद्र नव्हते, तर ज्ञानाच्या जतन आणि प्रसारासाठी जगातील सर्वात महत्त्वाच्या संस्थांपैकी एक होते, हे स्पष्ट होते.

स्थापना आणि सुवर्णकाळ

नालंदाच्या स्थापनेची मुळे सम्राट अशोकाच्या काळात आढळतात; त्यांनीच या परिसरात ध्यान केंद्रे आणि स्तूप उभारण्यास सुरुवात केली होती. तथापि, गुप्त राजवटीत या विद्यापीठाने आपल्या उत्कर्षाचे शिखर गाठले, जेव्हा कुमारगुप्त प्रथम आणि सम्राट समुद्रगुप्त यांनी येथे एका पूर्ण-विकसित विद्यापीठ संकुलाची उभारणी करण्याचा निर्णय घेतला. इ.स. ३७० ते इ.स. ४५५ या काळात विद्यापीठाची उभारणी झाली होती.

सम्राट हर्षवर्धनाच्या कारकिर्दीत नालंदा विद्यापीठाने आपल्या वैभवाचे शिखर गाठले. त्या काळात हे विद्यापीठ केवळ भारतातच नव्हे, तर संपूर्ण आशियातील एक प्रमुख ज्ञानकेंद्र म्हणून ओळखले जात होते. इतिहासकारांच्या मते, प्रारंभी या विद्यापीठाला ‘नलविहार’ या नावाने संबोधले जात असे.

विद्यापीठाची जागा आणि परिसर

या विद्यापीठाच्या पायाभूत सुविधांमध्ये व्याख्यानगृहे, विहारे, ध्यान केंद्रे आणि प्रसिद्ध ग्रंथालय यांचा समावेश होता; यामुळेच नालंदा हे सुमारे ७०० वर्षांपर्यंत जागतिक स्तरावर मान्यताप्राप्त शिक्षणाचे केंद्र बनले.

नालंदाच्या विकासात सम्राट हर्षवर्धनाचे योगदान विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. विद्यापीठाचा कारभार सुरळीत चालावा आणि विद्यार्थ्यांना कोणत्याही प्रकारची अडचण येऊ नये यासाठी त्यांनी तब्बल शंभर खेडी विद्यापीठाला दान दिली होती. या खेड्यांतील लोक नियमितपणे अन्नधान्य, वस्त्रे आणि दैनंदिन जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या विविध वस्तू विद्यापीठाला पुरवत असत. त्यामुळे शिक्षक, भिक्खू आणि विद्यार्थी यांना उपजीविकेची चिंता न करता पूर्णपणे अध्ययन, अध्यापन आणि संशोधन कार्यात स्वतःला वाहून घेणे शक्य होत होते.

नालंदा विद्यापीठाचा परिसर अत्यंत विशाल आणि नियोजनबद्ध होता. अनेक चौरस मैलांमध्ये पसरलेल्या या ज्ञाननगरीत भव्य वास्तुकलेचे दर्शन घडत असे. विद्यार्थ्यांच्या निवासासाठी सुमारे तीनशे खोल्यांचे प्रशस्त वसतिगृह होते, तर शैक्षणिक आणि बौद्धिक चर्चांसाठी ऐंशी सभागृहे उपलब्ध होती. विविध विषयांचे अध्यापन करण्यासाठी शंभराहून अधिक अध्यापन कक्ष उभारण्यात आले होते.

खगोलशास्त्राच्या अभ्यासाला विशेष महत्त्व दिले जात असल्याने ग्रहतारे आणि आकाशातील घटनांचे निरीक्षण करण्यासाठी उंच मनोरेही बांधण्यात आले होते. विद्यापीठाचा परिसर केवळ शिक्षणापुरता मर्यादित नव्हता; येथे सुंदर बागा, हिरवीगार उपवने, शांत तलाव आणि सुबक रस्ते यांमुळे संपूर्ण परिसर ज्ञान, निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा अद्भुत संगम वाटत असे.

महाविनाश: नालंदाचा विध्वंस

१२ व्या शतकातील वेढा

नालंदा विद्यापीठाचा ऱ्हास १२ व्या शतकात तुर्की सेनापती बख्तियार खिलजीच्या आक्रमणादरम्यान सुरू झाला. मगध प्रदेशात आपला राज्यविस्तार करण्याच्या उद्देशाने, खिलजी आणि त्याच्या सैन्याने गावांवर हल्ले केले आणि त्या भागाची पद्धतशीरपणे लूट केली.

आजाराची घटना आणि विश्वासघात

असे म्हटले जाते की खिलजी गंभीरपणे आजारी पडला होता, परंतु त्याने पारंपरिक उपचार घेण्यास नकार दिला. नालंदातील एका आयुर्वेदिक वैद्याला बोलावण्याचा सल्ला त्याला देण्यात आला; त्याने ही अट मान्य केली की तो कोणतेही औषध थेट सेवन करणार नाही. वैद्याने खिलजीच्या ‘कुराण‘वर औषध लावले आणि आध्यात्मिक उपचार पद्धतीद्वारे खिलजी बरा झाला—ज्यामुळे तिथे उपस्थित असलेले सर्वजण थक्क झाले.

त्या वैद्याला बक्षीस देण्याऐवजी, खिलजीच्या अहंकाराला ठेच लागली. नालंदाचे वैद्यकीय ज्ञान आणि आध्यात्मिक शक्ती त्याला धोक्यासारखी वाटली, ज्यामुळे त्याने हे विद्यापीठ नष्ट करण्याचा निश्चय केला.

वरील कथेचा मुख्य स्रोत १७व्या शतकातील तिबेटी इतिहासकार Taranatha यांच्या History of Buddhism in India या ग्रंथात आढळतो आणि काही तिबेटी परंपरांच्या उल्लेखानुसार, बख्तियार खिलजी आणि नालंदाच्या एका आयुर्वेदिक वैद्याशी संबंधित ही कथा सांगितली जाते. मात्र या कथेला समकालीन ऐतिहासिक पुराव्यांचा आधार नसल्याने बहुतेक इतिहासकार ती दंतकथा किंवा लोकपरंपरा मानतात.

ज्ञानाचा अग्नीदाह

ऐतिहासिक परंपरांनुसार बख्तियार खिलजीच्या आक्रमणानंतर नालंदाच्या विशाल ग्रंथालयाला आग लावण्यात आली. काही कथांनुसार ही आग अनेक महिने धगधगत राहिली. तथापि, या कालावधीबाबत आणि आगीमुळे परिसरातील जलस्रोत गरम झाल्याच्या दाव्यांबाबत समकालीन पुरावे उपलब्ध नाहीत. मात्र या विध्वंसामुळे हजारो दुर्मिळ हस्तलिखिते आणि ज्ञानसंपदा नष्ट झाली, याबाबत इतिहासकारांमध्ये व्यापक सहमती आढळते. या विनाशकारी घटनेने ज्ञानाचे एक ऐतिहासिक केंद्र शतकानुशतके लोकांच्या स्मृतीतून पुसून टाकले.

पुनःशोध आणि पुनरुज्जीवन

पुरातत्वीय शोध

अनेक शतकांपर्यंत नालंदा विद्यापीठाचे वैभव इतिहासाच्या पडद्याआड गेले होते. १८११–१२ मध्ये ब्रिटिश सर्वेक्षक फ्रान्सिस बुकॅनन-हॅमिल्टन यांनी बिहारमधील बारागाव परिसरात प्राचीन अवशेषांची नोंद केली. नंतर १९व्या शतकाच्या मध्यात अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी चीनी प्रवासी शुआनझांग आणि आय-चिंग यांच्या वर्णनांच्या आधारे या अवशेषांची ओळख प्राचीन नालंदा विद्यापीठ म्हणून पटवून दिली. त्यानंतर झालेल्या व्यापक पुरातत्त्वीय उत्खननातून नालंदाच्या भव्य शैक्षणिक संकुलाचे अवशेष प्रकाशात आले.

आधुनिक पुनर्बांधणी

शतकानुशतके विस्मृतीत गेलेल्या नालंदा विद्यापीठाच्या पुनरुज्जीवनासाठी २१व्या शतकात ऐतिहासिक पावले उचलण्यात आली. प्राचीन नालंदाच्या अवशेषांजवळच आधुनिक स्वरूपातील नालंदा आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठाची उभारणी करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेला आधुनिक जागतिक शिक्षणव्यवस्थेशी जोडण्याच्या उद्देशाने हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प सुरू करण्यात आला.

या पुनर्स्थापनेसाठी भारतीय संसदेने ‘नालंदा विद्यापीठ अधिनियम, २०१०’³ मंजूर केला. राज्यसभेने २१ ऑगस्ट २०१० रोजी आणि लोकसभेने २६ ऑगस्ट २०१० रोजी या विधेयकाला मंजुरी दिली. राष्ट्रपतींच्या संमतीनंतर २५ नोव्हेंबर २०१० पासून हा कायदा अंमलात आला आणि नालंदाच्या पुनर्जन्माला अधिकृत स्वरूप प्राप्त झाले.

नवीन नालंदा विद्यापीठाची संकल्पना सुरुवातीपासूनच आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाची होती. आशियातील अनेक देशांनी या उपक्रमाला पाठिंबा दर्शविला. जपान आणि सिंगापूर यांनी विद्यापीठाच्या उभारणीसाठी संयुक्तपणे ४.५ अब्ज रुपये (१०० दशलक्ष डॉलर्स) अमेरिकन डॉलरची मदत मदत देण्याची तयारी दर्शविली होती.⁴ या प्रकल्पाकडे केवळ एका विद्यापीठाच्या निर्मितीच्या दृष्टीने नव्हे, तर आशियाई ज्ञानपरंपरेच्या पुनर्जागरणाच्या दृष्टीने पाहिले जात होते.

या पुनरुज्जीवन प्रयत्नांना आणखी बळ मिळाले ते १५ नोव्हेंबर २०११ रोजी. त्या दिवशी भारतातील चीनचे राजदूत चांग यान (Zhang Yan) यांनी नालंदा विद्यापीठासाठी आर्थिक योगदान सुपूर्द केले. चीनचे पंतप्रधान वेन जियाबाओ यांनी यापूर्वी दिलेल्या आश्वासनाची पूर्तता करत, नालंदा विद्यापीठात चिनी शैलीतील ग्रंथालय उभारण्यासाठी १ अब्ज अमेरिकन डॉलरांची देणगी प्रदान करण्यात आली.⁵ हा नालंदा पुनरुज्जीवन प्रकल्पाला मिळालेला पहिला अधिकृत आंतरराष्ट्रीय आर्थिक पाठिंबा मानला जातो.

अशा प्रकारे, एकेकाळी ज्ञानाचा दीपस्तंभ असलेली नालंदा पुन्हा एकदा जागतिक शिक्षण आणि सांस्कृतिक संवादाचे केंद्र बनविण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. प्राचीन वैभव, आधुनिक दृष्टीकोन आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांच्या संगमातून नालंदाच्या पुनर्जन्माची नवी कहाणी लिहिली जाऊ लागली.

नालंदाच्या इतिहासाचे चिरंतन महत्त्व

हरवलेले ज्ञान आणि वर्तमानातील आव्हाने

जर नालंदाचे प्राचीन हस्तलिखित ग्रंथ सुरक्षित राहिले असते, तर बिहार आणि संपूर्ण भारताची साक्षरता व वैज्ञानिक प्रगती अभूतपूर्व उंचीवर पोहोचली असती आणि विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात भारताचा जागतिक प्रभाव राहिला असता. दुर्दैवाने, आज बिहारला कमी साक्षरतेच्या समस्येशी संघर्ष करावा लागत आहे; ही स्थिती त्याच्या गौरवशाली भूतकाळाच्या अगदी उलट आहे.

शिक्षण: विनाश होऊनही अविनाशी

भौतिक पायाभूत सुविधांचा विनाश शिक्षणाचे मूळ तत्त्व नष्ट करू शकत नाही. नालंदाचे ज्ञान, त्याची वैचारिक ऊर्जा आणि इतिहास आजही जगभरातील लाखो लोकांना प्रेरणा देत आहेत. चिकित्सक विचार, सर्वांगीण शिक्षण आणि जागतिक दर्जाचे ज्ञानार्जन यांवर दिलेला त्याचा भर आजही तितकाच सुसंगत आणि महत्त्वपूर्ण आहे.

निष्कर्ष

नालंदा विद्यापीठ हे भारताच्या समृद्ध शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे एक उत्कृष्ट प्रतीक आहे. निवडक प्रवेश परीक्षांपासून ते बहुविद्याशाखीय अभ्यासक्रमापर्यंत आणि नऊ मजली भव्य ग्रंथालयापासून ते झालेला विनाश व त्यानंतरचा पुनर्जन्म—नालंदाची ही कथा मानवी ज्ञानाची नाजूक अवस्था आणि त्याची चिरंतन टिकून राहण्याची क्षमता, या दोन्ही गोष्टींचे दर्शन घडवते. आजचे जग जेव्हा इतिहासाकडे वळून पाहते, तेव्हा जागतिक स्तरावर बौद्धिक इतिहासाला आकार देणाऱ्या नालंदासारख्या संस्थांचा गौरव करणे, त्यांचे स्मरण करणे आणि त्यातून बोध घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

नालंदा विद्यापीठाच्या या वारशाबद्दल तुमचे काय मत आहे? तुम्हाला कधी अशा एखाद्या शैक्षणिक वातावरणाचा अनुभव आला आहे का, जिथे तुमच्या उणिवांचे रूपांतर सामर्थ्यात झाले? तुमचे प्रामाणिक मत नक्की मांडा आणि या अद्वितीय शैक्षणिक वारशाला जिवंत ठेवण्यास मदत करा!

Very High Search FAQs

1. नालंदा विद्यापीठाची स्थापना कोणी केली?

नालंदा विद्यापीठाचा विकास गुप्त सम्राट कुमारगुप्त प्रथम यांच्या काळात झाला. काही ऐतिहासिक पुराव्यानुसार त्याची सुरुवात सम्राट अशोक यांच्या काळातील बौद्ध केंद्रांपासून झाली होती.

2. नालंदा विद्यापीठ कुठे होते?

नालंदा विद्यापीठ आजच्या बिहार राज्यातील नालंदा जिल्ह्यात स्थित होते.

3. नालंदा विद्यापीठात किती विद्यार्थी शिकत होते?

ऐतिहासिक नोंदीनुसार सुमारे १०,००० विद्यार्थी आणि १,५०० शिक्षक येथे होते.

4. नालंदा विद्यापीठाचे ग्रंथालय किती मोठे होते?

नालंदाचे ग्रंथालय नऊ मजली असल्याचे वर्णन आढळते आणि त्यात हजारो मौल्यवान हस्तलिखिते संग्रहित होती.

5. नालंदा विद्यापीठ का प्रसिद्ध होते?

उच्च शिक्षण, कठोर प्रवेश परीक्षा, आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी, बहुविद्याशाखीय अभ्यासक्रम आणि विशाल ग्रंथालय यामुळे ते जगप्रसिद्ध होते.

6. नालंदा विद्यापीठाचा विध्वंस कोणी केला?

१२व्या शतकात तुर्क सेनापती मोहम्मद बख्तियार खिलजी यांच्या आक्रमणात विद्यापीठाचा नाश झाला.

7. नालंदाचे ग्रंथालय किती दिवस जळत होते?

लोकप्रिय ऐतिहासिक कथांनुसार ग्रंथालयातील आग अनेक महिने जळत राहिली होती.

8. नालंदा विद्यापीठात कोणते विषय शिकवले जात होते?

बौद्ध तत्त्वज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यकशास्त्र, व्याकरण, तर्कशास्त्र आणि विविध विज्ञान शाखा शिकवल्या जात होत्या.

9. ह्युएन त्सांग यांचा नालंदाशी काय संबंध होता?

चिनी बौद्ध प्रवासी ह्युएन त्सांग यांनी नालंदामध्ये शिक्षण घेतले आणि त्याचे सविस्तर वर्णन आपल्या प्रवासवृत्तांतात केले.

10. आधुनिक नालंदा विद्यापीठ कधी सुरू झाले?

भारत सरकारने २०१० मध्ये नालंदा विद्यापीठ कायदा मंजूर केला आणि आधुनिक विद्यापीठाची स्थापना करण्यात आली.

नालंदा विद्यापीठाचा असाधारण इतिहास आपल्याला आठवण करून देतो की शिक्षण हे काळ आणि संकटांच्या पलीकडे जाणारे असते—तो ज्ञानाचा एक अखंड आणि अविरत प्रवाह आहे.

जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल,
▶ Itihasika07 ला Follow करा
▶ ही पोस्ट इतरांपर्यंत पोहोचवा
▶ आणखी अशा प्रेरणादायी कथा वाचा

▶ Itihasika07 ला Instagram Follow करा
▶ Itihasika07 ला facebook Follow करा
▶ Itihasika07 ला pinterest Follow करा
▶ Itihasika07 whats app channel Follow करा

संदर्भ

1. स्कार्फे, हार्टमुट. एज्युकेशन इन एन्शन्ट इंडिया ↩︎
2. The Tibtan Tanjur: Historic Translation Intitative ↩︎
3. नालंदा विद्यापीठ अधिनियम, २०१० ↩︎
4. Nalanda International University: A Great Initiative ↩︎
5. China donates one million $ for Nalanda University revival ↩︎